Plotek, a więc niesprawdzonych informacji zdradzających szczegóły z prywatnego życia, rozpuszczano o Przybyszewskim co niemiara. Czegóż to o nim nie mówiono! Że śpi pod czarną kołdrą i na poduszkach z czarnej krepy, że odprawia msze satanistyczne i nocne bachanalia, że w krakowskim mieszkaniu przy Karmelickiej trzyma „foetusy z olbrzymimi głowami”, a lokatorów budzi obrazoburczymi pieśniami, wreszcie – że nieustannie otaczają go opary alkoholu i kadzidlany dym, że hipnotyzuje wzrokiem, a telepatyczną siłą potrafi ściągnąć każdego w upatrzone miejsce. Zasłyszane i wyolbrzymiane przez kolejnych nadawców treści trafiały na podatny grunt warunkujący rozwój plotki: przekazywane były w zamkniętej, bo w zasadzie ograniczonej do Galicji przestrzeni, ich bohater tkwił w tym samym co ich autorzy środowisku, był postacią znaną, co więcej – spotykaną na ulicy, w kawiarni, redakcji. Kraków był miastem wyjątkowo plotkogennym – wiadomości krążyły tu nie tyle dzięki prasie, co wieści ustnej, nowince towarzyskiej, niemilknącej famie. „Stasinek” Sierosławski, oceniając Kraków końca XIX wieku, wspomina, że przejawem jego prowincjonalności była „pantoflowa poczta: wiadomości, opinie, sądy krążyły tutaj z ust do ust, prasa codzienna odgrywała właściwie, jako źródło informacyjne, bardzo nikłą rolę”².

O żywym zainteresowaniu Stanisławem Przybyszewskim świadczą peryfrazy, jakimi zastępowano w Młodej Polsce jego nazwisko. Mówiono o nim „genialer Pole”, polski poète maudit, smutny szatan, wódz bohemy, archicygan, budziciel duszy, arcykapłan synagogi szatana, wielki dziennikarz metafizyki, wielki Mag, krakowski Mesjasz³. Niewiele przesady jest w słowach, że „[…] gdyby po jednej stronie ulicy szedł Chrystus, a po drugiej Przybyszewski – to wszyscy ludzie patrzyliby na Przybyszewskiego”⁴.

[…] o Przybyszewskim rozpuszczano najrozmaitsze plotki, a im plotka była skandaliczniejsza, tym bodaj przyjemniejsza dla Przybyszewskiego. […] Przybyszewski wiele robił, ażeby o nim chodziły gadki między zwykłymi śmiertelnikami. Fama zaś pomnażała wybryki Przybyszewskiego i przekształcała go w jakąś potęgę demoniczną, uwodzącą młodzież i ją rozpijającą, nadużywającą łatwowierności kobiecej. Mefistofeles, Don Juan, Faust, ba! kogo jeszcze więcej nie utożsamiano z Przybyszewskim.

– wspominał po latach Ludwik Krzywicki⁵.

O autorze Requiem aeternam mówili i pisali prawie wszyscy: znawcy literatury i ignoranci, ludzie, którzy zetknęli się z nim osobiście lub tylko słyszeli plotki, przyjaciele i wrogowie. Mało kto – zarówno spośród najznamienitszych piór epoki, jak i zwykłych pismaków – nie zabierał głosu na jego temat. Nic dziwnego, że artysta skazany był na sądy przypadkowych krytyków, pamiętnikarzy i pseudoliteratów, kierujących się osobistymi sympatiami i animozjami. Na przykład obraz Przybyszewskiego jako alkoholika kreującego w dziełach rzeczywistość obłędu i choroby utrwalił w pierwszej monografii poświęconej pisarzowi Józefat Nowiński, za którego – podstępem wyłudzone – pieniądze Stach ze sproszonymi kompanami ucztował na chrzcie córki Iwi. „Kto wie, jaką książkę napisałby Nowiński, gdyby się wtedy z Przybyszewskim zaprzyjaźnił?” – zastanawia się autor studium o legendzie Przybyszewskiego Józef Dynak⁶.

Sile ekspresji zarówno pomówień, jak i apologii i peanów na cześć młodopolskiego pisarza ulegali nawet historycy literatury. Utwory Przybyszewskiego jeszcze za życia autora skazane zostały na literacki niebyt w procesie, w którym poszlaki – w rodzaju emocjonalnych oskarżeń o „ruję i poróbstwo” oraz „zrobaczoną zmysłowość” – funkcjonowały zamiast rzetelnych naukowych dowodów. Opatrzone fiszką „gorszące i manieryczne” wypadły z czytelniczego obiegu. Osiemdziesiąt pięć lat po śmierci autor Śniegu nadal bywa postrzegany poprzez stereotypowy wizerunek dekadenta, cygana i satanisty.

Grunt dla plotek i legendy przygotowany został już podczas dziewięcioletniego pobytu pisarza w Berlinie, gdzie Przybyszewski – jak wielu Polaków – wyjechał w 1889 roku z zamiarem podjęcia studiów architektonicznych (porzucił je zresztą po roku dla medycyny). Jego wizerunek kształtowały w tym okresie między innymi pełne napięć romanse, bulwersujące nawet środowisko literackie. Tajemnicą poliszynela był jego nieformalny, utrzymywany w tajemnicy przed rodziną i owocujący trojgiem nieślubnych dzieci związek z Martą Foerder, nieprzerwany mimo zawarcia małżeństwa ze zjawiskowo piękną, adorowaną przez wielu Norweżką Dagny Juel, która dość ostro namawiała męża do porzucenia „bandyckiej narzeczonej”⁷ (drugie dziecko z Foerderówną przyszło na świat trzy miesiące po ślubie pisarza z Duchą, trzecie poczęte zostało prawdopodobnie wtedy, gdy podczas pobytu żony w Kongsvinger u rodziców Przybyszewski zamieszkał na pewien czas z dawną kochanką). Na opinii pisarza zaważyła negatywnie skandaliczna, zagadkowa śmierć Marty, która – będąc prawdopodobnie w kolejnej ciąży – otruła się w 1896 roku, świadoma, że Przybyszewski nigdy nie opuści dla niej żony. Pisarz został aresztowany jako moralny sprawca tragedii, spędził w więzieniu dwa tygodnie i choć go uniewinniono, berlińscy znajomi odsuwali się od niego, a fali plotek nie udało się powstrzymać. Echa tych wydarzeń docierały i do Polski, zwłaszcza tuż przed powrotem „smutnego szatana” do kraju, gdzie jesienią 1898 roku objął redakcję słynnego krakowskiego „Życia”. Tajemniczość terminującego w Niemczech Przybyszewskiego potęgowały – poza ważną dla mitu artysty burzliwą młodością – zainteresowania demonologiczne skutkujące publikacją Synagogi szatana oraz przynależność – obok takich znakomitości jak Edward Munch czy August Strindberg – do berlińskiej cyganerii zbierającej się w winiarni Pod Czarnym Prosiakiem.

Prawdziwe skandale, którymi żyła galicyjska społeczność, miał przynieść dopiero okres między czerwcem roku 1899 a 1901. Dwa burzliwe lata w życiu Przybyszewskiego naznaczyły kolejno: prowadzone jednocześnie romanse z żoną Jana Kasprowicza oraz malarką Anielą Pająkówną, rozstanie ze zrozpaczoną Dagny, która także postarała się o towarzystwo kochanka, pozorne pojednanie małżonków, wreszcie śmierć żony, zastrzelonej przez Władysława Emeryka. Owe dwa lata wyjątkowo silnie zaważyły na biografii pisarza, kształtując jego wizerunek skandalisty, mimo iż plotki stopniowo cichły, zwłaszcza po zawarciu przez Przybyszewskiego w 1905 roku małżeństwa z Jadwigą Kasprowiczową, trzymającą dom twardą ręką i żądającą od artysty regularnych dochodów, jakie zapewnić mogła produkcja literacka.

Póki co wracał jednak autor do Krakowa w nimbie sławy, jaką przyniosły mu dobrze przyjęte na gruncie niemieckim pierwsze utwory (w tym poemat Totenmesse⁸), i z przyłataną mu przez Strindberga etykietą „genialnego Polaka”. Entuzjastyczne powitanie było dużą zasługą samego Przybyszewskiego, który przygotowywał rodaków na swój powrót, tak się zawczasu anonsując:

Jestem Polakiem krwią i duszą. Kocham naród polski nade wszystko, ale pod względem sztuki nie wiem, co naród lub ludzkość znaczy. Piszę po niemiecku, bo to język znany w całej Europie, a ta garstka ludzi, która mnie czyta i rozumie, rozrzucona po całej Europie. Dowodem tego, że na przykład Niemcy mnie bojkotują, a za to wielkim uznaniem cieszę się w Czechach i Danii. Zresztą nie znalazłbym w Polsce nakładcy, a chociażbym znalazł, toby wszystko skonfiskowano. W Rosji wszystko zakazane, a w Austrii skonfiskowano niedawno cały nakład czasopisma „Zeit”, bo się pojawiła krytyka o moich Wigiliach […]. Teraz nawet w Niemczech nie mogę znaleźć nakładcy, bo każdy się obawia moje ostatnie rzeczy drukować. Myślę się przenieść do Francji i spróbuję pisać po francusku⁹.

Przybyszewski świadomie manipulował faktami, by dodać sobie splendoru i wywrzeć jak najlepsze wrażenie. Na przestrzeni zaledwie kilku zdań donosił o swoich związkach aż z siedmioma krajami, umiejętnie wplatając pod koniec wiadomość o żonie Norweżce. To musiało imponować artystom z prowincjonalnego bądź co bądź Krakowa. Pod pozorem czystej informacji chwalił się autor odwagą swych pism i sugerował – nie ma wątpliwości, że na wyrost – iż równie doskonale poradziłby sobie z twórczością w języku francuskim. Interesujące, że 28-letni Przybyszewski zręcznie kreował się jednocześnie na obywatela świata i patriotę, i taki swój wizerunek podtrzymywał wszystkimi siłami do końca życia.

Cytowany list spełniający rolę podkoloryzowanego konterfektu wysyłanego przyszłej oblubienicy to jeden z pierwszych wyraźnych tekstów autoreklamowych Przybyszewskiego. Nie ma wątpliwości, że pisarz sam był autorem funkcjonującej do dziś legendy o sobie. Podlegał plotkom, ale i sam je tworzył. Kształtował swój wizerunek wedle własnej woli i chęci, rozsiewając informacje wymykające się weryfikacji, lecz wsparte prestiżem nadawcy. Czynił to w listach, krakowskich manifestacjach obyczajowych i artystycznych, odczytach o Kasprowiczu i Chopinie, a przede wszystkim w pisanych pod koniec życia autobiograficznych Moich współczesnych, których pierwszy tom ukazał się rok przed śmiercią, drugi – trzy lata po śmierci pisarza. Plotka w wydaniu Przybyszewskiego wyraża się choćby skłonnością do autointerpretacji własnych utworów i własnej osoby, artykułującą się również w polemicznych utarczkach z krytykami i komentatorami życia i twórczości.

Choć w przypadku autora De profundis od początku istotnym źródłem informacji były jego osobiste wyznania – oraz dzieła literackie traktowane jako kolejne sensacyjne autobiografie – bezkrytycznie wierzyć mu nie sposób. Przybyszewski przetykał prawdę konfabulacją, a przyparty do muru to sobie zaprzeczał, to uciekał się do wybiegów logiczno-erystycznych, przekonując np., że kłamstwo jest w życiu czynnikiem zbawiennym, waloryzowanym wyżej niż prawda. Stąd jego bohaterowie oscylują między imperatywem prawdy a chroniącym przed cierpieniem i podtrzymującym iluzję fałszem. „Kto nie umie kłamać, ten niech milczy, milczy…” – radzi Ruszczyc w jednym z najsłynniejszych dramatów „mistrza” – Złotym runie.

Moi współcześni to dziwny dokument. Swoista spowiedź, w której autokreacja i dyplomacja przeważa nad szczerością. Dowód, że pisarz do końca pragnął podsycać zainteresowanie swoją osobą; że realizował postulat twórczego kreowania własnego życia jako równoprawnego sposobu wypowiedzi literackiej. Znamienne, że choć tytuł książki wskazywałby na tekst poświęcony ludziom, z którymi autor zetknął się w czasie swego życia, to Przybyszewskiemu bliżej do postawy introspekcji i wyznania dostrzegalnej zwłaszcza w journal intime niż do postawy świadka, wyraźnej we wspomnieniach i pamiętnikach¹⁰. Pisarz wycisza przekaz faktów, a wyraźniej akcentuje to, co osobiste. Dokonuje introspekcyjnego wglądu, skupia się na rzeczywistości myślowej, na lekturach i doznaniach duchowych, na swoim świecie wewnętrznym. Takie introwertywne pisanie bywa zaś – jak twierdzi Małgorzata Czermińska – rodzajem autoterapii i autokreacji; studiowanie własnego ja przeradza się w świadome pozowanie. Narracja staje się dla Przybyszewskiego aktem reinterpretacji własnej egzystencji. Nie ma wątpliwości, że Moi współcześni to rodzaj autobiografii, tę zaś – jak pisze Northrop Frye w Anatomy of Criticism – „inspirują bodźce twórcze i w konsekwencji imaginacyjne, popychające pisarza do uchwycenia tylko tych wydarzeń i doświadczeń własnego życia, które pozwolą mu podporządkować całość wzorcowi dobrze uporządkowanemu. […] Wzorzec ten może oznaczać coś, co przekracza indywiduum i z czym autor usiłowałby się identyfikować lub po prostu spójność jego osoby z jego postawami”¹¹.

Autokreacji w wydaniu Przybyszewskiego blisko do autopromocji. Pisarz stara się zburzyć nieprawdziwe – jak twierdzi – wyobrażenia o sobie, rozlicza się z postaw i poglądów. Zaczynając od dzieciństwa, przedstawia historię swego życia podzielonego na dwa etapy: do czasów berlińskich (cz. I Wśród obcych) i po powrocie do kraju (cz. II Wśród swoich). Przedstawia ją – powiedzmy od razu – bardzo selektywnie. Bez dat i wielu istotnych dla jego biografii wydarzeń, jak choćby romanse i małżeństwa, o których inni plotkowali najchętniej, zgodnie zresztą z typową dla plotki tendencją do chronique scandaleuse, czyli uwypuklaniem sensacji erotyczno-finansowych. Dzięki zamierzonej dyskrecji uczuciowej usiłował Przybyszewski wyciszyć famę o niemoralnym prowadzeniu się, nakierować uwagę czytelników na inne obszary swego życia; jawił się jako człowiek potrafiący wznieść się poza namiętności, skupiony na sferze ducha. Opowiadając o sobie, podjął bardzo swobodną wędrówkę pośród mnogości problemów egzystencjalnych. Wyrwy w biografii sprzyjały przeinaczaniu faktów, tworzyły miejsce dla zmyślenia i plotki. Nie ma w tym zresztą nic dziwnego, zważywszy, że lwia część pamiętników i wspomnień funduje swą atrakcyjność właśnie na plotce. Plotkarskie jest u Przybyszewskiego także tworzywo językowe, na które składają się dygresje, powracanie do tych samych wątków, subtelne zmienianie akcentów i detali w nawrotach, modyfikacje interpretacji wspomnianych wcześniej faktów.

Nie ma wątpliwości, że dobór wydarzeń i stosunek „ja” mówiącego do przedmiotu wypowiedzi sprzyjały autolegendowemu działaniu Moich współczesnych. Przybyszewski przedstawia siebie jako outsidera i wiecznie „obcego”, stojącego ponad tłumem buntownika:

[…] zawsze znalazłem się jakoś poza społeczeństwem, już to wskutek drwiącego jakiegoś nihilizmu, dla którego „wartości życiowe” przedstawiają fatalną bezwartość, już to dla maniackiego ducha przekory, który zawsze mówi: nie! gdy wszyscy inni mówią: tak!¹²

Samotność tę zdeterminować miało jego nazwisko:

Gdziekolwiek w życiu się znalazłem, czy za granicą, czy u swoich, wszędzie byłem „przybyszem”. A nawet imię „moje” nie jest przypadkowym, aż nadto stało z tej sławy, a raczej osławienia, bo „przybysze” wzbudzają li tylko ciekawość i właśnie naokół nich snują się najrozmaitsze legendy i to doprawdy nie najpochlebniejsze. Wiążą się z nimi domysły najfatalniejsze […] w średniowiecznych procesach o czary często gęsto wędrował na sromotny stos taki bliżej nie znany, a więc niesamowity „przybysz” […]. (MW 43)

Nawet przypominane przezeń zdarzenia dzieciństwa świadczyć mają o wyjątkowości, wcześnie rozbudzonej dojrzałości i wrażliwości. Wśród nich historia – o wyraźnym posmaku autoplotki – z litanią do św. Cecylii, którą Stach miał napisać jako dziesięciolatek, a która – znaleziona przez matkę i przedstawiona księdzu – dzięki swej wspaniałości umożliwiła mu wcześniejsze przystąpienie do I komunii św.

Talent, inteligencja i wiedza to ważne elementy autokreacji. Przybyszewski przynajmniej dwukrotnie informuje czytelnika, jak to w szkole podpowiadał i odrabiał za kolegów zadania, nawet kosztem obniżonej oceny ze sprawowania i narażenia na ojcowski gniew. Jego biografowie z upodobaniem przekazywali też niesprawdzoną, a zaczerpniętą z Moich współczesnych wiadomość, jakoby w okresie berlińskim pisarz dorabiał pisaniem rozpraw doktorskich dla mniej utalentowanych. Stworzyć miał mianowicie m.in. prace o wyprawie Napoleona na Moskwę, wpływie chloroformu na organizm zwierzęcy czy roli świadomości.

Akcentuje pisarz pierwsze inicjacje demonologiczne, dodające jego osobie tajemniczości i niezwykłości. Spory fragment poświęca służącej w jego domu rodzinnym Ulisze, którą stylizuje na okrutną czarownicę, mogącą konkurować z Alraune, bohaterką poczytnej w epoce powieści Ewersa. Wspomina o urokach, jakie kobieta rzucała na zwierzęta gospodarskie i ludzi, w tym samego Stacha, którego omal nie doprowadziła do śmierci.

Ulicha chwyciła mnie, wcisnęła między kolana, rozcięła mi skórę na czole – dotychczas mam bliznę – wtarła w rankę sok niedojrzałych śliwek, który przedtem opluła, mnie zaś kazała powiedzieć, żem czoło sobie rozciął o kant stołu, bo inaczej żywcem do piekła się dostanę. (MW 216)

Tym doświadczeniem tłumaczy Przybyszewski późniejsze zainteresowania satanizmem i czarownictwem, którym dał upust w Synagodze szatana i powieści Il regno doloroso. W rzeczywistości praktyki, które przypisuje służącej (posiekanie tasakiem ropuch i nakarmienie ich resztkami świń, przyrządzanie wywarów powodujących fizyczne i psychiczne kalectwo, opętańczy taniec po szkolnych ławkach i plucie na krzyż), skomponował zapewne dzięki zdobytej później wiedzy demonologicznej. Relacje sąsiadów Przybyszewskich, zebrane przez biografa autora Śniegu, Stanisława Helsztyńskiego, nie potwierdzają obrazu Ulichy przekazanego w Moich współczesnych. „Arcykapłan synagogi szatana” wykreował go, by dowieść swoich związków z ciemną stroną życia, o które i tak go podejrzewano.

Zatem odpowiadała Przybyszewskiemu rola skandalisty. Wszak mógł wyakcentować w swym wizerunku dobroć i litość, o jakiej świadczy choćby przekazany przez jego kolegę z czasów młodości – Józefa Siemiątkowskiego – fakt, że pewnej surowej zimy Stach oddał przypadkowemu, ubranemu w łachmany i marznącemu człowiekowi swoje porządne nowe futro, za co dostał solidną burę od ojca. Wolał być diabłem niż aniołem.

Dziwne, mediumiczne skłonności pisarza, obdarzonego niewytłumaczalnym wpływem na innych, potwierdzać ma nieweryfikowalna już dziś, a zapisana w Moich współczesnych opowieść, jak to w Berlinie pisarz uratował od śmierci sąsiadkę, którą mąż chciał „ubić” za narzekania na jego pijaństwo. Gdy przerażona kobieta wpadła do mieszkania Polaka i „wpełzła ostatkiem sił pod łóżko”, ten posadził niedoszłego oprawcę – potężnej budowy dźwigacza kamieni – na stołku, zaczął delikatnie do niego przemawiać i głaskać go, aż mężczyzna rozpłakał się i przyjął swą żonę łaskawie.

Przybyszewski spisując i koloryzując wspomnienia, konsekwentnie budował mit artysty. Wpasowywał się w niego, korzystając z implikatur jako zabiegów perswazyjnych. Przekonywał na przykład, że prawdziwy twórca, będąc jednostką wrażliwą i wstydliwą, nie potrafi iść przebojem przez życie, trudno mu związać koniec z końcem, „wyniszcza trzy czwarte swoich sił na sprawy życiowe” (MW 314). Sens sugerowany jest oczywisty: skoro i ja żyłem w nędzy, jestem prawdziwym artystą. Inne exemplum swojej twórczej wielkości oparł pisarz na dostrzeżonej przez Cesare Lombroso bliskości między obłędem i geniuszem. Idąc za myślą włoskiego antropologa i psychiatry, który w słynnym studium ogłoszonym w 1864 roku (wyd. pol. 1887) dokonał analizy związków między wyjątkowymi zdolnościami twórczymi a dewiacjami osobowości ludzi wyjątkowo utalentowanych i utożsamił genialność z nadwrażliwością, Przybyszewski pisze, iż każdy człowiek przewyższający innych uchodzi za chorego i „jest obłąkanym dla nie rozumiejącego go tłumu” (MW 311). Ponieważ zaś zarzut chorobliwości w odniesieniu do kompozycji i tematyki utworów Przybyszewskiego pojawiał się w Polsce wielokrotnie¹³, pisarz uczynił z niego świadectwo swego geniuszu. Wsparł je zyskaną w Niemczech sławą „genialnego Polaka”: „[…] pogodzono się z tym, że Mombert jest wielkim talentem, a ja – obdarzony iskierką geniuszu” (MW 138) – pisze.

Autor chętnie przytacza skierowane pod swoim adresem wyrazy uznania i komplementy, wśród nich zaś obrosłe anegdotą przywitanie w dniu przyjazdu do Krakowa:

Na samym wstępie zastanowił mnie jeden człowiek – przystojny, starannie ubrany – przystanął nagle przede mną i powiedział jednym tchem:

– Byłbym szczęśliwy, gdybym był cielakiem, z którego skóry pańskie buty wyprawione. (MW 300)

Notując pełne hołdu słowa Zdzisława Gabryelskiego, właściciela składu fortepianów, liczył z pewnością Przybyszewski na to, że obiegną Polskę lotem plotki. Tak się stało. Dziś to jedna z ulubionych, barwnych młodopolskich dykteryjek, zwłaszcza że początkowe uwielbienie dla „mistrza” przybierało i inne formy:

[…] zaledwie włożyłem papierosa do ust, już znalazło się jakby na wyścigi kilka zapałek, nie zdążyłem jeszcze zawołać na kelnera, a już zjawiał się z całą tacą wódek i przekąsek – zapytałem, gdzie mogę mój czek zrealizować, a w tej chwili wypłacono mi zawartość tego czeku i to w samych pięcioguldenówkach, aby suma pokaźniej wyglądała. (MW 301)

Na tym tle trudno brać poważnie zapewnienia w rodzaju: „[…] od dziecka choruję na manię małości – mikromanię” (MW 20). W całym tomie pobrzmiewa ton nieszczerej skromności. Przybyszewski twierdzi, że zawstydza go nawet widok własnego nazwiska w druku! Przekonuje:

Jakiś afisz mego dramatu lub odczytu fizyczny wprost ból mi sprawia, a gdy się znajdę na estradzie, kolą mnie te setki oczu, zwróconych na mnie, gdyby ostre, przykre szpilki. […] Moje prymicje na „kapłana literatury” były jedną udręką. Omijałem ulice z księgarniami, w których mogłoby być moje dzieło wystawione na pokaz publiczny, lękałem się wziąć gazet do ręki, by się tam nie spotkać z moim nazwiskiem” – przekonuje (MW 84).

Niby dziwi się powszechnemu zainteresowaniu swoją osobą, ale podpowiada czytelnikowi, że zainteresowanie to nazywać należy tak mocnymi określeniami jak kult i idolatria (czyli bałwochwalstwo, otaczanie czcią człowieka-idola), „w której zapominano, że obok mnie całkiem inne talenty i twórcze jednostki istnieją” (MW 302). Potwierdza, że był w Krakowie modą, a nawet – pisze – „stałem się Janem Chrzcicielem i torowałem drogi dla tych wszystkich prądów, które już dawno w społeczeństwie nurtowały, ale nie miały dość siły, by móc się w starciu z starymi kanonami ostać, zniszczyć stare tablice i płomiennymi, zwycięskimi głoskami na nowych się wpisać” (MW 319).

Chcąc dzierżyć palmę pierwszeństwa, musiał Przybyszewski poświadczyć swą oryginalność literacką. W tym celu w całych Moich współczesnych gwałtownie bronił się przed przypisaniem mu jakichkolwiek wpływów – niesprawiedliwie dyskredytował oddziaływanie na swe poglądy filozofii Friedricha Nietzschego i myśli Ottona Weiningera, twórczości Oli Hanssona, Fiodora Dostojewskiego, a także poety Richarda Dehmla, który w czasach berlińskich spędził wiele godzin nad cyzelowaniem utworów Przybyszewskiego pisanych po niemiecku. Tych deklaracji nie można zatem traktować nazbyt poważnie, zaprzeczają im bowiem listy pisarza oraz analizy jego utworów. Nawet jeśli Przybyszewski nie uległ bezkrytycznej fascynacji i oficjalnie z wymienionymi autorami się nie identyfikował, to czytał ich dzieła dość gruntownie i bardzo je przeżywał.

Największy atak skierował jednak na Augusta Strindberga. Podkreślał dystans dzielący go od twórczości autora Panny Julii, choć – mimo że jak najdalszy od świadomego i celowego naśladownictwa – jak cała Młoda Polska pozostawał pod wpływem jego koncepcji dramatycznych i teatralnych, o czym nie chciał pamiętać. Po plotkarsku przekazywał wieści, że Strindberg wpadł w ręce lichwiarzy, w wyniku czego za bezcen zlicytowano mu bibliotekę, pozostawiając jedynie listy. Nazywa go geniuszem nienawiści, wskazuje na dręczącą go manię prześladowczą jako źródło nieporozumień z ludźmi. „Gdziekolwiek Strindberg się pojawił, rozpoczynały się niesnaski, a gniew i gorycz, dawno zapomniane urazy się odnawiały, a zabliźnione rany na nowo jęły krwią broczyć” – twierdzi (MW 157). Niechęć do szwedzkiego autora miała naturalnie podstawy osobiste. Twórcy przyjaźnili się przez kilka miesięcy, kiedy obaj przebywali w Berlinie (od jesieni 1892 do wiosny 1893 roku), ale pozytywne stosunki zepsuła rywalizacja o Dagny Juel. Strindberg nie mógł wybaczyć Przybyszewskiemu zwycięstwa o rękę pięknej Norweżki. Szkalował go gdzie się dało, a w swej powieści Inferno opisał krytycznie pod postacią czarnego maga Popoffsky’ego. Obszerne fragmenty Moich współczesnych są odpowiedzią na nieprzychylność Szweda, przy czym ich autor wprowadza czytelników w błąd stwierdzając, że nie zna powodów jego antypatii:

(…) kiedy zapłonął do mnie – Bóg wie, z jakich powodów – zaciekłą nienawiścią, jął rozpisywać się do moich znajomych, że jestem Żydem, a ojciec mój kierownikiem żydowskiego kahału!! (MW 153)

Wygodniej było Przybyszewskiemu skłamać niż odświeżać falę plotek na temat skandalizującego romansu. Skłamał też w innym aspekcie tej sprawy:

Dopiero po wyjeździe Strindberga z Berlina wraz z jego małżonką, panną Uhl, miałem poznać dziwnym wypadkiem moją pierwszą żonę: Dagny Juel. (MW 161)

Innym ważnym kłamstwem, z którego Przybyszewski chciał uczynić chętnie powtarzany –choćby tylko w charakterze plotki – fakt, jest jego spotkanie z Nietzschem w 1892 roku w Weimarze, gdzie rzekomo pojechał, by ratować z opresji finansowych Strindberga. W Moich współczesnych wymyśla, jak to ujrzał filozofa – już obłąkanego – siedzącego na wózku na werandzie willi.

Straszny to był widok:

Jakby się jakaś potężna, a święta katedra gotycka była zawaliła – przeolbrzymia ruina i dreszczem ogromu przeszywające gruzy!

[…]

Nietzsche chory – Nietzsche obłąkany?!

[…]

Stałem jak zagwożdżony w ziemię, sięgnąłem po kapelusz, a przecież go już dawno trzymałem w ręku, a równocześnie uczułem wstyd, jakbym obnażał jakąś wielką świętość (…). (MW 160)

Informacja o spotkaniu z wielkim filozofem była Przybyszewskiemu potrzebna dla zyskania splendoru wynikającego z obcowania ze wszystkimi wielkimi swoich czasów. Jak każdy, pragnął być kojarzony z tymi, którzy odnieśli sukces, są popularni i powszechnie podziwiani. Stykając się z nimi, mógł pławić się dodatkowo w odbitym blasku.

O kompetencjach Przybyszewskiego w świecie szeroko pojętej sztuki świadczyć miał jego zachwyt dla dzieł artystów, których docenić miała dopiero przyszłość. Wśród nich najważniejszy jest autor słynnego Krzyku. „Poonczas trzeba było dużo odwagi, by odważyć się Muncha brać na serio. Gdy się ukazało moje studium o Munchu, była cała konfraternia literacka przekonana, żem dostał pomieszania zmysłów” – pisze nieco chełpliwie (MW 185). Lista artystów wylansowanych przez Przybyszewskiego jest dłuższa. Znaleźli się na niej El Greco, o którym „nikomu się nie śniło”, a już Przybyszewski „jął jego wielkość z zażartą namiętnością głosić w Krakowie”, Goya, dla którego polski pisarz jako dla jasnowidza „nie znał dość słów uwielbienia”, Vigeland, określony mianem „potężnego rewelatora” (MW 225).

Broniąc się przed wpływem innych, podkreślał pisarz swoje na nich oddziaływanie. Choć miał wielu naśladowców i epigonów, nie chcąc wywoływać burzy, nie mówił o literaturze, ale o magicznej, utrwalonej do dziś w legendzie sile swej gry na fortepianie. Pełna rozmachu, nieokiełznana, zainspirowała – jak twierdzi Przybyszewski – sześciu twórców niemieckich do napisania nowych dzieł. W ten oto sposób polski pisarz „szopenizował” język niemiecki.

Ważnym aspektem plotki jest dementi. Przybyszewski w swych wspomnieniach skorzystał z niego kilkakrotnie dla unieszkodliwienia niepochlebnych treści. Sprostowanie dotyczy np. udziału w orgiach, o jaki często go posądzano już to z uwagi na jego burzliwe życie uczuciowe, już to z powodu jego zainteresowań demonologicznych. Pisarz stwierdza krótko:

[…] ja o tych orgiach nic a nic nie wiem, a jeżeli kiedyśkolwiek coś przeżyłem, co by na upartego orgią nazwać można, to co najwyżej jakąś sutą kolację, jaką fundował rzadko mecenas sztuki. (MW 313)

Uśmiechną się ironicznie ci, którzy znają sformułowaną przez dyplomatów zasadę weryfikacji niepewnych informacji: „Dopóki nie będzie dementi – nie uwierzę”.

Zaprzeczając plotkom, Przybyszewski sprytnie odciął się od znienawidzonych przez modernizm filistrów. Stwierdził mianowicie, że podobne legendy o niesłychanych, wyuzdanych orgiach powstają w wyobraźni ludzi, „którzy mają pieniądze, pięknie urządzony dom, stałe dochody, uporządkowane społeczne stosunki, którzy kładąc się do łóżka, nie potrzebują o tym myśleć, czym jutrzejszy dzień opędzą, a budząc się rano, nie wyczekują z rozpaczliwą trwogą, co im listonosz przyniesie: trochę nędznego grosza honorarium czy też rozkaz sądowy eksmisji za niezapłacone komorne” (MW 313). Dla autora Śniegu nawet w dwudziestoleciu międzywojennym aktualna była więc opozycja mieszczuch-artysta, co świadczy o tym, jak dalece nawet pod koniec życia pozostawał pisarz w realiach poprzedniej epoki.

Tłumaczył się też Przybyszewski z nadużywania alkoholu, które stało się przedmiotem niewybrednych żartów i dostarczyło pożywki wielu pismom satyrycznym (rozwijaną przez pisarza teorię Absolutu trywializowano, kojarząc ją z nazwą wódki). W używce widział pisarz lekarstwo na „psychicznego raka”, środek na ukojenie bólu istnienia, jakiego doświadcza jednostka wyjątkowa, nadwrażliwa. „Przyszło się z »chorą« duszą na świat, szuka się ukojenia, a to już obojętne, jakim środkiem człowiek przed cierpieniem uciec pragnie” – wyjaśniał (MW 310). Szukał wymówek dla nałogu czy wierzył w metafizyczną niemal moc alkoholu? Nigdy się tego nie dowiemy.

Dla wytłumaczenia niemoralnego, skandalizującego niekiedy stylu życia odwołał się Przybyszewski w autorehabilitujących pamiętnikach do idei metafizycznego determinizmu oraz koncepcji twórcy-medium, zgodnie z którą artystą kieruje przeznaczenie. Przybyszewski nie pisał, lecz musiał pisać, nie pił, lecz musiał pić itd. Starał się zresztą pisarz całej swej egzystencji nadać sens symboliczny, wpisany w analizowaną przez Słowackiego wędrówkę ducha¹⁴. Tworzył swoistą historiozofię, widząc siebie jako Winkelrieda, odkupiciela, który przyjął pierwsze, najboleśniejsze ataki wymierzone w środowisko Młodej Polski.

W chętnie powtarzanej przez samego siebie metaforze meteoru przekonywał, że jego rola jeszcze nie skończona:

Być meteorem, to istotna moja tęsknota: zniszczyć na swej drodze kilka światów, roztopić je w sobie, wzbogacić się nimi i po miliardach lat znowu powrócić, stokroć razy gorętszym blaskiem rozpłonąć, wieścić nowe przemiany i wywody i znowu zniknąć – to, co w moich najkosztowniejszych snach przeżywam…

Niech zgasnę – czym prędzej zgasnę, bym mógł tylko w wzmożonej potędze powrócić…

A wrócę – wrócę! (MW 266)

Aby potwierdzić swą rolę w rozwoju literatury polskiej, we wspomnieniach akcentował Przybyszewski – przez wielu oskarżany po powrocie do kraju o obcość i szerzenie nienaturalnych dla Polski prądów – fakty świadczące o polskości. Przekonywał, że ukształtowała go ziemia kujawska z nadgoplańskim pejzażem i rodzimymi nabożeństwami. Minimalizował swój udział w kulturze młodych Niemiec i ewentualne wpływy, jakim mógłby za granicą podlegać. Twierdził, że zachodnim sąsiadom nic nie zawdzięcza, choć jeszcze w końcu lat 90. XIX wieku zaznaczał w listach:

Z wielką jednak wdzięcznością, z radością będę pamiętał zawsze o tym, jak nieskończenie wiele zawdzięczam duchowi germańskiemu i kulturze germańskiej¹⁵.

Zmieniał tło powstania utworów w języku niemieckim – twierdził np., że poemat Nad morzem stworzył zafascynowany Bałtykiem, które zobaczył jako szesnastolatek, wysiadłszy na jakiejś małej stacyjce i podążając za wzywającą go melodią fal. Nie darmo mówi się jednak, że aby kłamać, trzeba mieć dobrą pamięć. W drugim tomie pamiętników Przybyszewski, pogubiwszy szczegóły wymyślonej historyjki, opowiada, jak to pierwszy raz zobaczył morze w wieku osiemnastu czy dziewiętnastu lat, zaproszony nad Bałtyk przez nauczyciela rysunku Neumanna. W rzeczywistości Stach w czasach gimnazjalnych wcale nad polskim morzem nie był. A cała ta mistyfikacja po to, by udokumentować swe miejsce w twórczości narodowej i uspokoić rodaków oraz drugą żonę, że to nie Morze Północne zobaczone dzięki Dagny w 1894 roku dało impuls do utworu (ukończonego w roku 1898 na krótko przed powrotem do ojczyzny).

Szczytem kreacji narodowościowej byłby – niezrealizowany – napis na pomniku, jakiego pragnął Przybyszewski: „On kochał naród”.

Osobistymi wyznaniami pisarza rządzi pewien paradoks: przyjemność w obnażaniu siebie i strach przed odkryciem własnej osoby. W dążeniu do zyskania znaczenia i poważania – które jest podstawowym popędem ludzkiego zachowania – Przybyszewski umiejętnie manipulował wywieranym wrażeniem, zazwyczaj ujawniając swoje rzeczywiste cechy, nieco tylko podkoloryzowane rozmyślnym rozłożeniem akcentów, przemilczeniem, językową przesadą (np. gdy określał siebie Janem Chrzcicielem) czy drobnym fałszem. Żonglował przy tym dwoma rodzajami taktyk autoprezentacyjnych: atrybucyjnymi (zmierzającymi do zakomunikowania, że posiada pewne cechy) i repudiacyjnymi (przekonującymi, że nie jest człowiekiem danego typu). Interesujące, że w owej kreacji bliżej mu było do „twarzy pozytywnej”, by przywołać tu niezwykle przydatne rozróżnienie Ervinga Goffmana. Własny image buduje Przybyszewski w oparciu o system wartości uznawanych przez innych, chce być doceniany i akceptowany, nie walczy natomiast o prawo do własnej przestrzeni życiowej i swobody poczynań („twarz negatywna”), jak przystałoby na cygana.

Kreowaniu wizerunku służy mu często plotka, stare jak świat narzędzie manipulacji. Jej motywem jest niepewność, lęk przed negatywną opinią o sobie. A ponieważ plotka to proces tworzenia, blisko jej do legendy i mitu. „Literatura i plotkowanie tworzą coś w rodzaju awersu i rewersu, pozytywu i negatywu dwu stron opowiadania o ludziach”¹⁶. Dochodzimy tu do problemu relacji między fikcją a fałszem/kłamstwem. Pierwsze odnosi się do świata nierzeczywistego, zatem nie ma na celu oszukania nikogo, podczas gdy drugie jest rzeczywistym działaniem (mogącym naturalnie korzystać z mechanizmów fikcji). Wydaje się to oczywiste, ale w przypadku Przybyszewskiego sprawa się nieco komplikuje. Dlaczego? Bo pisarz nie rozdzielał ról człowieka i twórcy, przeciwnie – identyfikował jedno z drugim, co zresztą na tle konwencji epoki nie było czymś wyjątkowym. Każde jego działanie stanowiło ekspresję duszy, a to sprawiało, że twórczość bywała odbiciem życia, inspiracją dla życia była zaś sztuka. Zdawał sobie z tego sprawę sam pisarz, przestrzegając – o ironio! – przed nadmiernym zaufaniem do pamiętników twórców:

„Wspomnienia” artystów trzeba w ogóle brać z wielką ostrożnością do ręki […] dla artysty nie istnieje życie w prostym słowa znaczeniu, boć on życie twórczo przeżywa, a nawet najbiedniejsze życie przetwarza na utwór sztuki. (MW 342)

Wilde – w tej samej epoce – poszedł jeszcze dalej i zbudował sugestywny obraz kłamcy jako narratora: nie naśladuje on życia, lecz formuje je wedle własnego uznania, bo przecież to nie sztuka naśladuje życie, ale życie sztukę.

Dodatkowo literatura dokumentu osobistego, jak Moi współcześni, zawsze jest autokreacją, tym poważniejszą, im autorowi bliżej do postawy wyznania i im z większego dystansu patrzy na swe życie. Wspomnienia to bowiem zlepek przeżyć z przeszłości, który na skutek selektywnego działania pamięci i zniekształcającego fakty upływu lat ulega nieustannym przekształceniom, tak że czasem samemu autorowi trudno odróżnić prawdę od zmyślenia. Poza tym przywoływanie przeszłości i rozpamiętywanie minionego czasu dokonuje się w perspektywie teraźniejszości. Skoro autobiografia nie jest wyłącznie powracaniem do dawnych przeżyć, lecz ponownym uczestniczeniem w procesie kształtowania własnego życia, to jej niezbędnymi elementami są retrospekcja, interpretacja i wymyślanie. Przybyszewski czyni z tworzonej opowieści prywatny i intymny użytek. Porządkuje i selekcjonuje wydarzenia, co daje mu możliwość tworzenia nowych historii. W ostatniej książce łączy retrospekcję z aktywnością pisarską, nadając odmienny wymiar swojej egzystencji.

Mistyfikacje tak zrosły się z osobą Przybyszewskiego, że niemożliwe jest już oddzielenie ich od prawdy. Sprzeczne świadectwa, emocje, jakie wciąż budzi pisarz, a przede wszystkim osnuta wokół niego legenda, nie pozwalają na obiektywną rekonstrukcję jego biografii. Życie autora Złotego runa potwierdziło, że „ze wszystkich woni najlotniejszą, ze wszystkich dźwięków najdonioślejszym, ze wszystkich świateł najdalej promieniującym – jest plotka”¹⁷.

Artykuł opublikowany w: „Mêlée. Kwartalnik filozoficzno-kulturalny” 2008, nr 4, s. 77–87.

Przypisy:

1 Gosławiec [A. Sygietyński], Porachunki. Mundus vult decipi. – Metamuzyka – List Słowackiego, „Gazeta Polska” 1899 nr 175. Cyt za: J. Dynak, Przybyszewski. Dzieje legendy i autolegendy, Wrocław 1994, s. 45.

2 S. Sierosławski, Przybyszewski w życiu Krakowa. Z moich wspomnień, „Świat” 1927, nr 49, s. 4.

3 Por. A. Z. Makowiecki, Trzy legendy literackie, Warszawa 1980, s. 80–83.

4 J. Starzyński, Dunikowski o Młodej Polsce, „Sztuka i Krytyka” 1958, z. 3–4. Cyt za: A.Z. Makowiecki, dz. cyt., s. 49.

5 L. Krzywicki, Stanisław Przybyszewski, [w:] Wspomnienia, t. 2, Warszawa 1958, s. 441, 445.

6 J. Dynak, dz. cyt., s. 29.

7 A. Sawicka, Dagny Juel Przybyszewska. Fakty i legendy, Gdańsk 2006, s. 55.

8 Powstała siedem lat później polska wersja utworu nosi tytuł Requiem aeternam.

9 S. Przybyszewski, Listy, t 1: 1879–1906, oprac. S. Helsztyński, Warszawa 1937, s. 117. Autor miał świadomość, że list ten może zostać opublikowany w polskiej prasie.

10 Posługuję się terminami wyróżnionymi przez Małgorzatę Czermińską, badaczkę literatury dokumentu osobistego (M. Czermińska, Autobiograficzny trójkąt: świadectwo, wyznanie i wyzwanie, Kraków 2000).

11 N. Frye, Anatomy of Criticism. Four essays, Princeton 1973.

12 S. Przybyszewski, Moi współcześni, Warszawa 1959, s. 21. Dalej skrótowa lokalizacja za tym wydaniem: MW.

13 Na przykład w opublikowanym przez „Głos” felietonie pod ironicznym tytułem „Wyznanie wiary modernisty” krakowianie czytali:

„Zamiast logicznie szeregowanych myśli, mamy tu szereg chorobliwie wybujałych wizji, obracających się prawie wyłącznie około stosunku płciowego mężczyzny do kobiety. Jest to nowy zresztą na polu literatury naszej rodzaj, który nazwałbym: literackim delirium” (J. N. Szuman, Wyznanie wiary modernisty, „Głos” 1900, nr 35).

14 Zob. J. Dynak, dz. cyt.

15 S. Przybyszewski, Listy, t. 1, dz. cyt., s. 174.

16 Ewa Graczyk, Stara plotkara, [w:] Plotka. Wybór materiałów z VI Konferencji Pracowników Naukowych i Studentów Instytutu Nauk o Literaturze Polskiej UŚ, Katowice 1994, s. 43.

17 A. Świętochowski, Klub szachistów, [w:]: Pisma wybrane, Warszawa 1908, t. 1, s. 91.

© Autor: Katarzyna Badowska

Podstawą teoretycznych poglądów Przybyszewskiego, które zostały uformowane w niemieckim okresie jego twórczości (Zur Psychologie des Individuums, 1892, Totenmesse, 1893, Pro domo mea, 1895, Auf den Wegen der Seele, 1897)^[2] i z drugorzędnymi w gruncie rzeczy modyfikacjami powtórzone w publikacjach polskich (Confiteor, O „nową” sztukę i pozostałe artykuły z „Życia” zebrane w książce Na drogach duszy, Z gleby kujawskiej, O dramacie i scenie, a później Szlakiem duszy polskiej, artykuły w „Zdroju” i przedmowa do nowego wydania De profundis z 1929 r.)^[3], jest dualizm natury ludzkiej, na którą składają się dwa antagonistyczne pierwiastki: wyższy – dusza i niższy – mózg. Antagonistyczny charakter tych dwóch pierwiastków decyduje o tragizmie natury ludzkiej, gdyż dusza nigdy nie jest w stanie całkowicie wyswobodzić się z krępujących ją więzów mózgu i zmysłów. Cała mózgowa świadomość człowieka jest według Przybyszewskiego tylko niedoskonałą funkcją transcendentalnej duszy (bytu absolutnego przekraczającego świat zmysłowy, świat materialny), której pełne poznanie jest dla ograniczonego mózgu ludzkiego rzeczą niemożliwą.
Tylko w niektórych wypadkach człowiek, oczywiście nie każdy człowiek, ale wyrastająca ponad przeciętność wybitna jednostka, indywidualność genialna, jest w stanie uchylić rąbka zasłony zakrywającego tę tajemniczą duszę, czy też jak ją Przybyszewski, zwłaszcza w początkowym okresie chętnie nazywał, „nagą duszą”^[4]. I chociaż hasło „naga dusza” jest najpopularniejszym hasłem utożsamianym z czołowym twórcą polskiego modernizmu, w którym „(…) jak w soczewce, skupiły się najważniejsze konflikty targające nowożytnym człowiekiem, w której skrzyżowały się sprzeczności kultury epoki pokartezjańskiej”^[5], to jednak na uwagę zasługuje jeszcze jedno ważne hasło konstytuujące i ujawniające inny wymiar pojęcia duszy w filozofii Przybyszewskiego – wymiar ontologiczny. Postulat traktujący „duszę jako absolut” chociaż często pomijany przez interpretatorów lub rozpatrywany w zakresie pojęcia „nagiej duszy” zasługuje na odrębną analizę ze względu na charakter jaki nadaje duszy. O ile do pojęcia „nagiej duszy” dochodzimy na drodze epistemologicznej, o tyle „dusza jako absolut” pojawia się na drodze ontologicznej. Zgodnie z założeniami metafizyki klasycznej, zanim ustali się w jaki sposób dany byt poznaje, należałoby stwierdzić wpierw jakiej natury jest ten byt. Zatem dwa aspekty odgrywają zasadniczą rolę w uchwyceniu centralnego zagadnienia filozofii Stanisława Przybyszewskiego: aspekt ontologiczny – czym jest dusza oraz aspekt poznawczy – jak i co poznaje dusza.

Aby właściwie zrozumieć koncepcje strukturalną duszy, należy wskazać na dwa kluczowe zjawiska, które wpłynęły na myśl Stanisława Przybyszewskiego. Pierwszym z nich była rodząca się na przełomie XIX i XX w. psychologia (eksperymentalna, głębi) wprowadzająca nowe ujęcie podmiotu i wynikającą z tego nową terminologię, opartą w dużej mierze na takich pojęciach jak świadomość, podświadomość czy też archetyp, drugim zaś symbolika mistyczno-gnostyczna, którą polski myśliciel interesował się przez całe swoje życie. Te dwa zjawiska stanowią osnowę znaczeniową duszy w aspekcie ontologicznym.

Z psychologią i medycyną Przybyszewski zetknął się po raz pierwszy podczas swoich studiów w Berlinie na wydziale architektury i jak utrzymywał, zafascynowały go od pierwszego wykładu. „Chwilą przełomową w moim życiu były wykłady prof. Ebbinghausa w zakresie psychologii. Zapomniałem o architekturze – matematyka nie byłaby tak czy owak pozwoliła dokończyć mi studiów architektonicznych – i całkiem już teraz poświęciłem się psychologii. Alem rychło zrozumiał, że psychologia bez znajomości anatomii na psa się nie zda, więc bez namysłu przerzuciłem się na medycynę. (…) Zapaliłem się do nauk przyrodniczych, a rozprawa moja o anatomicznym ustroju rdzenia pacierzowego zjednała mi pomoc z Kasy Marcinkowskiej w Poznaniu”^[6]. I to właśnie te nauki stanowiły swoistego rodzaju ferment intelektualny, którego pełen wyraz polski modernista dał w swoich początkowych esejach, artykułach i rozprawach na temat duszy.

W wymiarze psychologicznym, odnosząc się do pojęć świadomości i nieświadomości, Przybyszewski pojmuje duszę jako absolutną świadomość, której tylko niewielka część przejawia się w mózgu jako osobiste Ja. „A więc w pojęciu naszym jest dusza ludzka absolutną świadomością, pozostaje nią i nadal po swem wcieleniu się, ale drobna tylko cząstka tej absolutnej świadomości przejawia się w mózgu jako osobiste Ja, drobna część przejawia się rzadko w snach, wizjach, w chwilach niezwykłych, a potężnych napięć ducha, jeszcze drobniejsza wyłania się z uświadomienia najtajniejszych a dawniej znanych tajemnic jako cud, a niezmierne obszary, białe bezkresy jej świętości jej absolutu są nam nieznane”^[7]. Te „niezmierne obszary”, które są nam nieznane, te „białe bezkresy jej świętości” polski myśliciel określa mianem nieświadomości lub też podświadomości, rozbijając tym samym jedność kartezjańskiej jaźni. „Kartezjusz powiedział, a zdawało mu się, że już rozwiązał całą zagadkę bytu człowieka: cogito ergo sum – myślę więc jestem – i szczęśliwie wynalazł węża, który się sam w ogon gryzie. Powinno się nazywać: Ponieważ myślę, więc musi być coś we mnie, co myśli. Ale moje myślenie ogranicza się li tylko do mojej samowiedzy. Czy to, co we mnie świadomie myśli, wypełnia już istotę naszego «ja»? Och nie! Stokroć razy nie! Moja świadomość- ta świadomość na jawie – jest tylko nieskończenie maleńką wysepką na przeolbrzymim oceanie absolutnej świadomości- biedniutkim punkcikiem w obrębie nagiej duszy, której istnienie po intuicyjnym przeczuwaniu teraz wreszcie eksperymentalnie stwierdzić mogę – a tę absolutną świadomość, którą nowoczesna psychologia po rozpaczliwym oporze przyjąć musiała, nazywamy: Nieświadomością, a ponieważ bądź co bądź trzeba jakieś naukowe pozory zachować: Podświadomością”^[8].

W szerszym znaczeniu Przybyszewski dokonuje również odważnej zamiany dualizmu ciała i jaźni na dualizm świadomości – rzeczywistości odbieranej za pomocą zmysłów – i nieświadomości – rzeczywistości istotnej, prawdziwej, odbieranej drogą pozazmysłową – przekraczając tym samym paradygmat antropologii nowożytnej. Jak zauważa E. Boniecki, „(…) zamiana polega tu, więc w istocie na przewartościowaniu obszarów życia człowieka i przesunięciu jego centrum (istoty, duszy) ze świadomości (mózgu, rozumu) do nieświadomości (instynktów, popędów)”^[9]. Osiągnięcie pełnej świadomości, a więc świadomości prawdziwej, da człowiekowi zrozumienie swojej kondycji, wyrwanie się spod ucisku świata materialnego, wyzwolenie i uspokojenie, a zatem zbawienie. Absolutna świadomość jawi się tutaj jako cel o znamionach boskości.

To co istotowe, co stanowi treść duszy, a jednocześnie samego człowieka Przybyszewski lokuje w nieświadomości. Ale czym dokładnie wypełniona jest owa „istotowa treść”? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy nawiązać do znanego już od starożytności orfickiego motywu metempsychozy, którym polski modernista próbuje zdefiniować zasadę bytu drzemiącą w nieświadomości. Poprzez nieskończoną wędrówkę duszy przez różne wcielenia, przez różne etapy ludzkości i jednocześnie poprzez stałe uczestniczenie w wieczności i prawdzie (jaką jest sam Bóg pojmowany gnostycznie), dusza, według Przybyszewskiego staje się, na podobieństwo swojego wzoru, doskonałym i jedynym źródłem poznania, cząstką tożsamą z naturą, z kosmosem, z wszechbytem. To „(…) pojęcie duszy, jako potęgi osobistej, duszy kroczącej od jednej wieczności do drugiej, duszy, która raz po raz nieznaną potęgą zmuszona idzie na ziemię, wraca z powrotem na łono wieczności i znowu się ucieleśnia bogatsza, silniejsza, więcej uświadomiona niż pierwszym razem i tak bez końca, aż wreszcie dochodzi do świadomości całej swej potęgi, przenika najtajniejsze rzeczy, obejmuje najodleglejsze i najskrytsze związki, t. j. staje się geniuszem, t. j. odsłania się w swoim absolucie (…)”^[10]. A więc dusza ludzka jawi się jako byt, na który składają się całe szeregi dusz z procesu ewolucji przyrody, jako transcendentalna absolutna świadomość umożliwiająca bezpośredni wgląd w istotę rzeczy.

Równie ważnym pojęciem, które zostaje zaimplementowane przez Przybyszewskiego do własnej teorii duszy jest archetyp. I chociaż przyjęło się w kulturze współczesnej określać mianem ojca tego terminu C.G. Junga, to pojęcie to występuje parokrotnie u Przybyszewskiego wyprzedzając termin Jungowski^[11]. Dla polskiego filozofa archetyp to nie tylko prawzór człowieka, zasada tożsamości, punkt archimedesowy jego egzystencji, ale także prawzór idei, które przyświecają każdej czynności czy też myśli człowieka. To najpierwotniejsza, najprostsza forma egzystencji Ducha. Będąca potencjalnością idea nabiera realności, gdy Duch staje się ową ideą. Jednak nim przybierze on postać idei, Przybyszewski uważa, iż jako przed-myślowa forma bytu spoczywa w łonie Boga. „Mogłoby się zdawać, że Duch, jak długo spoczywał w Słowie, nie był jeszcze ideą – stał się nią dopiero wtedy, gdy zażądał kształtów, bo pierwej nie był jeszcze widzialnym, to znaczy nie miał jeszcze realnego bytu, jako archetyp istotnej widzialności”^[12]. Archetyp jako zasada bytu, znajduje się poza świadomością i stanowi spoiwo wszystkich ogniw metempsychicznych wcieleń. Aby mógł nastąpić proces ich uświadomienia, konieczne jest, aby odnalazły w nieświadomości swoje pierwotne wzory.

Lata 1917-1922 to okres, w którym myśl Przybyszewskiego coraz bardziej pogrąża się w przestrzeniach ezoteryki i mistycyzmu. W jego tekstach zaczyna dominować symbolizm mistyczno-gnostyczny, a pojęcie duszy nabiera cechę boskości, co w konsekwencji doprowadzi do utożsamienia jej z Bogiem-Absolutem.

W 1922 r. z okazji trzydziestolecia pracy pisarskiej Przybyszewski wygłasza w Krakowie odczyt zatytułowany „Naga Dusza”^[13], w którym centralne zagadnienie jego filozofii rozpatrywane jest w wymiarze mistycznym. Polski pisarz odwołuje się w nim do biblijnej symboliki ciemności i światła. „Bo wszelka materia jest ciemnością i dusza jest tylko światłem”^[14]. Dla wykazania zaś boskości duszy, wspiera się mistycznymi pismami Mistrza Eckharta. Jak pisze H. Rogacki, Przybyszewski przez całe życie studiował pisma mistyczne i średniowiecze w bibliotekach berlińskiej i monachijskiej. Sam często mówił o sobie, że jest człowiekiem średniowiecza par excellence^[15]. Również E. Boniecki zwraca uwagę na to, iż „Przybyszewskiego żywo interesowały tego rodzaju mistyczne świadectwa, znajdował w nich bowiem potwierdzenie głoszonej przez siebie nauki o ekspresjonizmie. W tym kontekście parokrotnie wymienił imię Mistrza Eckharta jako średniowiecznego protoplasty ekspresjonizmu”^[16]. Fragmenty z pism Mistrza Eckharta przekładała także żona Przybyszewskiego Jadwiga, między innymi traktat „O ciemności”.

W swoim odczycie Przybyszewski mocno akcentuje znacznie ciemności „(…) o której Eckhart mówi, iż jest to stan duszy oczyszczonej z wszelkich doznań doczesnych i wyzbytej wszelkiego posiadania, a więc także woli i rozumu, to stan zupełnego zaufania Bogu, polegający na pogrążeniu się w absolutnej ciemności i oczekiwaniu, aż rozbłyśnie w niej jedyne prawdziwe światło”^[17]. Przybyszewski mistykę nadreńskiego myśliciela próbuje uzgodnić ze swym dualistycznym (gnostyckim) pojmowaniem boskości. „Światło nasze jest materialne, a jako materialne musi być ciemne. Bóg naszego światła to książę ciemności - princeps tenebrarum - istotny Bóg nie jest materialnym, więc nie może być dla nas, jako niematerialny, światłem – musi być ciemnością, to znaczy jedynym istotnym światłem. A więc wszystko na odwrót”^[18]. Podobnie u Eckharta, Bóg pojmowany jako światłość, człowiekowi jawi się jako ciemność, tajemnica, gdyż przyrodzony człowiekowi rozum nie jest w stanie Go poznać ani dosięgnąć. Jak wskazuje w jednym ze swoich kazań: „Pragnienie sięga daleko, niezmiernie daleko. Ale to, co może pojąć poznanie i czego może chcieć pragnienie, nie jest Bogiem. Gdzie się kończy poznanie i pragnienie, tam się zaczynają ciemności. Ale tam właśnie Bóg jaśnieje”^[19].

Przybyszewski ewidentnie koresponduje i czerpie z teologii apofatycznej Mistrza Eckharta, który Boga sytuuje w ciemności, poza rozumem i poza świadomością, czyli w przestrzeni, którą polski modernista rezerwuje dla duszy - w nieświadomości. Co ciekawe u Eckharta dusza właściwa – głębia duszy, którą nazywa on „miastem warownym”, „dnem duszy” jest miejscem zjednoczenia z Bogiem. Pozostaje ona niepoznawalna jak On sam, bo jest tożsama z Bogiem. Dla Przybyszewskiego głębia duszy oznacza transcendentalne Ja, komunikujące się z demiurgiem-absolutem pozbawionym imienia. Miejsce, w którym Bóg odsłania się człowiekowi, u Przybyszewskiego staje się przestrzenią w której człowiek kontaktuje się z Nieznanym Bogiem. Silne uwewnętrznienie spotkania z Bogiem, poszukiwanie Boga w sobie, ostatecznie doprowadzi polskiego modernistę, u kresu swojego życia twórczego, do utożsamienia duszy z Bogiem- Absolutem.

Przypisy:

^[1] S. Przybyszewski, Z psychologii jednostki twórczej, cz. II: Ola Hansson [w:] Stanisław Przybyszewski, Synagoga szatana i inne eseje, oprac. i przetł. z jęz. niem. G. Matuszek, Kraków 1997, s. 66.

^[2] Podaję dzieła w kolejności wyżej wymienionej, przetłumaczone (za wyjątkiem Z psychologii jednostki twórczej i Pro domo mea) przez samego Stanisława Przybyszewskiego: S. Przybyszewski, Z psychologii jednostki twórczej, cz. I: Chopin i Nietzsche (przeł. St. Helsztyński), cz. II: Ola Hansson (przeł. G. Matuszek) [w:] Stanisław Przybyszewski, Synagoga szatana i inne eseje, wyb. i oprac. G. Matuszek, Kraków 1997,
s. 43-65 i s. 66-87; S. Przybyszewski, Requiem aeternam… Trzecia księga Pentateuchu, Lwów 1904;
S. Przybyszewski, Pro domo mea (przeł. G. Matuszek) [w:] Stanisław Przybyszewski, Synagoga szatana
i inne eseje, wyb. i oprac. G. Matuszek, Kraków 1997, s. 99-115; S. Przybyszewski, Na droga duszy,
Kraków 1900.

^[3] S. Przybyszewski, Confiteor [w:] Stanisław Przybyszewski: Wybór pism, oprac. R. Taborski, Wrocław 2006, s. 142-150; S. Przybyszewski, O nową sztukę [w:] Stanisław Przybyszewski: Wybór pism, oprac.
R. Taborski, Wrocław 2006, s. 151-161; S. Przybyszewski, Z gleby kujawskiej, Warszawa 1902;
S. Przybyszewski, O dramacie i scenie, Warszawa 1905; S. Przybyszewski, Szlakiem duszy polskiej, Poznań 1917; S. Przybyszewski, De profundis, Lwów 1929.

^[4] Zob. R. Taborski, Wstęp [w:] Stanisław Przybyszewski: Wybór pism, Wrocław 2006, s. 22 i 23.

^[5] E. Boniecki, Struktura „nagiej duszy” : studium o Stanisławie Przybyszewskim, Warszawa 1993, s. 12.

^[6] S. Przybyszewski, Listy, zebrał, życiorysem, wstępem i przypisami opatrz. S. Helsztyński, Warszawa 1938, t. II, s. 586.

^[7] S. Przybyszewski, Na drogach duszy, dz. cyt., s. 18-19.

^[8] S. Przybyszewski, Naokoło śmierci, Warszawa 1921, s. 13.

^[9] E. Boniecki, Struktura…, dz. cyt., s. 39.

^[10] S. Przybyszewski, Na drogach duszy, dz. cyt., s. 18.

^[11] Kwestię tę oraz zbieżność pojęciową szczegółowo omawia E. Boniecki w Struktura…, dz. cyt., s. 96-99.

^[12] S. Przybyszewski, Ekspresjonizm, Słowacki i „Genezis z Ducha”, Poznań 1918, s. 42.

^[13] Odczyt wygłoszony 12 marca w Sali Teatru Starego w Krakowie został opublikowany pt. Naga dusza
[w:] „Nowa Reforma” 1922, nr 68-73 (bez nr 72).

^[14] Tamże, nr 68.

^[15] Zob. H. Rogacki, Żywot Przybyszewskiego, Warszawa 1987, s. 343.

^[16] E. Boniecki, Struktura…, dz. cyt., s. 82.

^[17] Tamże, s. 82.

^[18] S. Przybyszewski, Naga dusza, dz. cyt., nr 68.

^[19] Mistrz Eckhart, Kazania, przeł. i opr. W. Szymona OP, Poznań 1986, s. 276.

© Autor: Łukasz Słuszniak

Fragmenty wspomnień Stanisława Zenona Zakrzewskiego (1890-1976), związane ze Stachem Przybyszewskim.
Wyboru fragmentów z autobiografii dokonał syn Pana Stanisława - Ludwik Juliusz Zakrzewski. Całość wspomnień ukazała się w formie książkowej pt. "Na wozie i pod wozem". Można ją kupić w księgarni internetowej Prus24 pod adresem:
http://prus24.pl/opis,2,9788373390812,na_wozie_i_pod_wozem.htm


Monachium (1917-18):

„Wierzbicki wprowadza mnie w monachijski świat. Przede wszystkim do domu Przybyszewskich. Składam wizytę pani Jadwidze i Stachowi. Oboje są czarujący. Nie umiem powiedzieć co działa na ich korzyść, mają oboje coś fascynującego w sobie. Proszą na czwartek, będzie u nich parę osób z Polonii. Radzi będą i mnie w tym gronie zobaczyć i przyjąć. W czwartak idę do Przybyszewskich. W teatrze mam w tym dniu przerwę, wychodne. Mam czas dla siebie. Rok 1917 dał się odczuwać obcym, nie mającym źródeł zakupu żywności, zmuszonym do kontentowania się kartkami i przydziałem reglamentowanym. Wiem o tym. To też przychodzę – jak na Słowianina przystało – z podarkiem w ręku. Nie jest to rzecz wykwintna, ale ważna w gospodarstwie – słonina. Mam też i dla pana domu coś do picia. Wkupiłem się od razu do łask obojga. Stare przysłowie francuskie i niemieckie twierdzi to samo: małe podarki są zadatkiem wielkich przyjaźni. Tak też się stało. Przyjaźń moja z Przybyszewskimi miała parę cykli, dat, miejsc spotkania i różne oblicza. Zaczęli schodzić się goście. Hulewiczowie z Kościanek: Jerzy – wydawca i pisarz, żona jest siostrą mego kolegi Zygmunta Karpińskiego. Przyjechała do Monachium, uczyć się sztuki introligatorstwa. Sztuka ta jest dobrze reprezentowana tutaj przez zdolnych rzemieślników od galanterii oprawy książek. Hulewiczowie mają majątek ziemski, Kościanki. Bywa u nich cyganeria poznańska szczególnie ekspresjoniści, z którymi obaj bracia Jerzy i Witold są związani. Nadszedł artysta malarz, mieszkający stale w Monachium, Stanisław Korzeniewski, z którym spotkam się nie raz i w różnych okolicznościach. Przyszedł August Zamoyski z żoną Ritą występującą jako tancerka pod swym rodowym nazwiskiem Sacchetto, przyszedł artysta malarz Pełczyński, stale mieszkający w Monachium od lat. Pełczyński jest dowodem, że można ojczysty język zagubić, a obcego nie poznać. Mówi wolapikiem dziwnym niemiecko-polskim. Gdy mu brak słowa polskiego używa niemieckiego i na odwrót. Ma miłą żonę, pracującą na artystę, bo madame ma pracownię mody, ma też dwie utalentowane córy: Olgę i Wandę. Obie urodziwe, każda w innym typie, jedna tańczy druga śpiewa. Można patrzeć na nie i słuchać ich. Są też państwo Huttry, oboje w przejeździe przez Monachium. Madame jedzie do Italii, gdzie w Viareggio prowadzi własny pensionat, Aleksander związany jest z wydawcą Kościelskim. Jest autorem książki o Galicji. Jest też dr Montowski, młody lekarz z Bydgoszczy odbywa służbę wojskową. Nastrój miły, rodzinny, ciepły. Stach jako gospodarz troszczy się o każdego gościa. Pani Jadwiga jako gospodyni ma niełatwe zadanie taką rzeszę gości czymś przyjąć i obsłużyć. Deklaruję swą pomoc. Będę podawał do stołu. Jest herbata, ciasto. Okazało się, że nie byłem jedynym gościem, który zatroszczył się o zaprowiantowanie Przybyszewskich. Hulewiczowie przywieźli różne smakołyki z majątku. Montowski też otrzymał paczkę z domu i przyniósł wałówkę na przyjęcie. Jednak tylko ja pomyślałem o tym, że nie samym chlebem żyje człowiek, lecz musi też od czasu do czasu coś wypić. Miły nastrój dawał okazję do popisu. Zamoyski zaprodukował się jako tancerz, wyręczył żonę która nie chciała lub może nie mogła tańczyć. August dał popis trepaka jakiego nie powstydził by się nawet Niżyński. Tańczyła z wielką gracją Olga Pełczyńska. Zaśpiewała Wanda. Wieczór był wypełniony, pozostał w miłej pamięci.”

„Odwiedzam Przybyszewskich. Lubię obserwować ich oboje. Stach jest wzruszający gdy czeka na powrót Jadwigi. Chodzi po pokoju jak lew w klatce. Gdy ona wróci – wita ją jak po dalekiej podróży. Tyle w nim czułości jak u czułego kochanka. W ogóle rzeczywistość odbiega daleko od obrazu, jaki sobie wyimaginowałem, znając Stacha tylko z opisów i opowiadań. Szatan, naga dusza. Nic z tych rzeczy w nim nie znajduję. Ani alkoholik, ani narkoman, ani zwyrodnialec. A przy tym ma dziwny czar, posiada sztukę zjednywania ludzi, robiąc to bez wyrachowania, bezinteresownie. Cóż mogło mu na mnie zależeć? Możliwości moje były ograniczone, nie dysponowałem ani stosunkami ani majątkiem. Od czasu do czasu przyniosłem jakiś ochłap tłuszczu czy mięsiwa, wstydząc się nieraz go wręczyć Jadwidze. Czasami przyniosłem butelczynę, którą razem wytrąbiliśmy. A Stacha uwielbiam, podziwiam, poznaję za każdym razem nową jego zaletę. Nie znam się na muzyce na tyle, abym mógł ocenić jego talent. Gdy słucham jego gry na fortepianie, tych wariacji i improwizacji na temat Chopina – jestem jak w transie. Dla mnie jest on Paderewskim. Ulegam czarowi tej muzyki. Fortepian chodzi wtedy po pokoju. To dziwne. Mówiono, że Paderewski, człowiek o słabej kondycji fizycznej – potrafił tak grac, że instrument skakał w takt muzyki. Moje skromne dary zostały wysoko ocenione, bo właśnie brakło wszystkiego w domu. Kartki były skąpe. Hulewiczowie od czasu do czasu przysyłali paczki, ale w Polsce też się nie przelewało już wtedy. Połowa roku 1917. Głód groził.

Zaglądam często do biblioteki państwowej, świetnie wyposażonej w dzieła unikalne. Siedzę zagłębiony w lekturę. Pasjonowała mnie wtedy historia herezji. Trafiłem na dzieło Kardynała Hergenröthera o tej tematyce. Czuję, ze ktoś przez ramię zagląda do mojej lektury. Odwracam się, widzę Stach:
– Pokaż, co czytasz?
Pokazuję, daje mu do ręki, a właściwie robię mu miejsce, aby usiadł koło mnie. Przybyszewski siadł, księgę o dziełach herezji zabrał i sam się w niej zagłębił. Zostawiłem go zaczytanego. Nie zauważył mego odejścia. W ten sposób narodziła się koncepcja książki „Il Regno Doloroso”, której ustępy cytowane według kardynała w języku łacińskim, nie nadawały się do przekładu na język polski. Sam autor był zresztą też na indeksie razem ze swoją historią herezji. Watykan potępił to dzieło.

Nie przelewało się wtedy u Przybyszewskich. Czułem nie raz, że brak im drobnych na codzienne wydatki. Wojna odcięła autora od wydawców. Nie sprzyjała twórczości na którą nie było zapotrzebowania: Inter arma silent Musae… Przykro było odczuwać, że artysta wielkiej miary, pisarz który inspirował tylu twórców nawet geniuszy, pobudził do życia śpiący gród krakowski, przeżywał własną sławę w niedostatku. Nigdy jednak Przybyszewski nie skorzystał z mojej aluzyjnej, delikatnej propozycji pomocy finansowej. Był dziwnie uczulony na tym polu. Mogłem moje próby ograniczyć do podarków konsumpcyjnych. Pomocy w innej postaci nie akceptował. Dlatego z takim zdziwieniem czytam opinię o nim, jako o mistrzu pompowania zaliczek od wydawców. Śmieszne to były zaliczki. A i wydawcy byli skromni. Wyjątek stanowił Kościelski, jako mecenas raczej niż wydawca. Zachowałem dla obojga Przybyszewskich wspomnienia jak najlepsze, a odejście ich ze świata odczułem jak stratę bliskich przyjaciół.”


Gdańsk (1924-25):

„W Gdańsku są Przybyszewscy. Stach dostał posadę na kolei, w Dyrekcji Kolejowej. Zagląda do mnie od czasu do czasu. Mam dziwny sentyment dla nich obojga. Polubiłem ich w Monachium. Stach był dla mnie zawsze wzorem dżentelmena w stosunkach z Jadwigą. On ją naprawdę kochał. Nie mógł znieść jej nieobecności w domu. Chodził wtedy jak zwierz w klatce po pokoju. Przybyszewscy mieszkają w Sopocie. Mają – jak zawsze – piękne mieszkanie na górze z widokiem na morze, z wykuszem, z loggią, z fortepianem. Bywa u nich sporo ciekawych ludzi z Polski i ze świata. Nieszczęściem dla Jadwigi jest sopockie Kasyno. Bywa tam zbyt często w towarzystwie Zosi Kaźmierskiej. Efekt gry – znany. Mimo to Stach nawet nie skarży się nikomu na Ichutka.

Przybyszewski był dziś u mnie. Mówi, że się wybierał od paru dni, lecz nie mógł się zdecydować na wyjście z biura podczas godzin pracy. Dlaczego? Czy mu szef zabraniał? Wyjaśnia:
– Pytam mego szefa czy mogę pójść na miasto. Odpowiada mi: „moje dla mnie”. Nie wiem co to znaczy, myślę że ma obiekcje, więc siedzę i myślę co to znaczy: „moje dla mnie”? Aż wreszcie wpadam na genialną myśl, mam rozwiązanie. Ten gbur pomorski, mój szef, mówiąc: „moje dla mnie” ma na myśli niemieckie: Meinetwegen... A Meinetwegen znaczy: jeżeli o mnie chodzi, to może pan iść na zbity łeb...! Więc wyszedłem wreszcie no i jestem u ciebie… Stach wyciąga z kieszeni manierkę, płaską, aluminiową. Pusta! Biorą ją od niego. Napełniam, oddaję właścicielowi.
– Mam do ciebie prośbę. – mówi.
– Zawsze do usług, – odpowiadam. – mów o co chodzi.
– Chciałbym abyś odwiedził moją córkę Panieńską, oddał jej tę paczuszkę i powiedział żeby do mnie przyszła do biura na kolei. Niech się umówi ze mną telefonicznie.
Zgoda. Załatwię. Doręczę prezent od ojca. Powiem jak ma postąpić, aby nie budzić zazdrości pani Jadwigi, która nie znosi potomstwa Stacha, ani ślubnego, ani innego.

W myśl polecenia Stacha idę do Panieńskiej. Jest żoną nauczyciela tutejszego gimnazjum. Zastaję ją w domu samą. Leży otoczona książkami na temat Rewolucji Francuskiej, po polsku i po francusku. Przyniosłem jej od ojca francuskie perfumy, które uwielbia (tak jak rewolucję!). Podarowałem od siebie paczkę kawy (jest kawomanką) i mówię, żeby starała się zobaczyć z ojcem na terenie Dyrekcji Kolejowej. Panieńska robi na mnie wrażenie niesamowite. Nie odpowiada na pytania, nie prowadzi rozmowy. Ja wygłaszam monolog i nie mogę namówić jej na dialog. Wychodzę bez przekonania, że mnie zrozumiała i postara się o kontakt z ojcem.

Jesteśmy z wizytą u Przybyszewskich. Jak zawsze tak i dziś jest atrakcja. Odwiedził ich znany w Warszawie i dalej, dr Radwan-Pragłowski, jasnowidz, hipnotyzer, iluzjonista, odgadywacz myśli itd. Jest w towarzystwie damy o wybitnej urodzie, jak przystało na magika. Każdy z nich występuje nie sam lecz zawsze w towarzystwie osoby która rozprasza uwagę skoncentrowaną na magiku. Radwan zaprasza tym razem do pomocy i moją żonę. Ta godzi się skwapliwie na współpracę z magiem. Będzie mu pomagała rozwiązywać zagadki. I robi to doskonale. Naprowadza go na ukryte przed nim przedmioty, pomaga odczytywać napisy, odgadywać zawartość portfelu itd. Nie ulega kwestii, że Radwan-Pragłowski posiada piąty zmysł, jest doskonałym psychologiem. Narzuca swą wolę medium które z nim pracuje. Seans udany pod każdym względem. Stach, amator muzyki, zaprasza do siebie pianistki, Chopinistki. Jedną z nich jest panna Majchrzak, blondyna wspaniałej tuszy. Majchrzakówna uwielbia Stacha, czemu daje wyraz przy każdej okazji i różnej postaci. Te wybuchy uczuć wywołują szał zazdrości u Jadwigi, która nie znosi Majchrzakówny i mogłaby ją utopić w łyżce wody. A Majchrzakówna gra jak młody Mozart, pije wódę jak smok, rzuca się na Stacha jak pantera i obcałowuje go jak może.

Rodzinne stosunki Stanisława Przybyszewskiego, niesłychanie pogmatwane, skomplikowane, mogą budzić niepokój pani Jadwigi. Rozumiem. Szczególnie gdy chodzi o latorośle nieślubne, rozproszone po świecie. Niezrozumiałym jest dla mnie natomiast stosunek do dzieci ślubnych i w dodatku bardzo udanych i nie nastręczających powodów do unikania stosunków z nimi. Dotyczy to w pierwszej linii syna, Zenona Przybyszewskiego, przebywającego na placówce dyplomatycznej szwedzkiej i córki, baronowej Westrup, żony dyplomaty szwedzkiego. Jest jeszcze jeden syn, świetny muzyk, przebywający w Sowietach. Z tym synem utrzymuje Stach podobno stosunki korespondencyjne. Dotarło do mojej wiadomości, że Stach miał bardzo szorstko odpowiedzieć synowi na jeden z jego 1istów. Odpowiedź w tym rodzaju: „Jak będziesz miał talent – to się wybijesz, jeżeli go nie masz, to zdechniesz jak pies pod ławą…”. Trudno mi uwierzyć tej wersji. Nie jest ona w stylu Stacha, który ma w sobie wiele dobroci i łagodności, chyba nawet wrodzonej. A jednak pewnego dnia byłem niezmiernie zdziwiony gdy Stach zapowiedział spotkanie u mnie ze swą córką, baronową Westrup. Nie pamiętam dziś detali, które towarzyszyły spotkaniu, nie znam też przyczyn które kazały córce przyjeżdżać do ojca do Gdańska. Istotnym jest to, że nawet z rodzoną córką ślubną, nie mógł spotkać się we własnym mieszkaniu, lecz musiał korzystać z obcej meliny. Być może, że Szwedka – po wizycie u mnie – była później u Przybyszewskich w Sopocie. Tego nie wiem. Zawsze byłem dyskretny i nie indagowałem nikogo, kto nie chciał lub nie mógł dzielić ze mną własnych spraw. Zdumiewająca była metamorfoza w tym człowieku. Meteor, błyskawica na firmamencie światowej literatury, pisarz o niezwykłej sile ekspresji, hipnotyzer, sugestioner, wybierający wpływ na młode pokolenie, w dodatku – wedle oceny współczesnych centusiów – wpływ wielce szkodliwy, bo obnażający ciało i dusze – stał się pokornym, skromnym robaczkiem świętojańskim na stare lata. I w tej karnacji był czarującym, ujmującym człowiekiem przez duże „C”. Możliwe, że zazdrość pani Jadwigi przybierała takie drastyczne formy, że Stach nie chciał narażać nikogo obcego czy bliskiego na uczestniczenie w tego rodzaju objawach. Mieliśmy zresztą okazję do przeżywania niesamowitej historii, jaka na tle zazdrości, zdarzyła się w domu naszych przyjaciół. U Kuhnów.

Boguś Kuhn, człowiek na odpowiedzialnym stanowisku socjalnym i państwowym – był honoris causa – skarbnikiem Macierzy Szkolnej. Zbieraliśmy wtedy pieniądze na budowę polskiego gimnazjum w Gdańsku. Pewnego dnia przychodzi do Gminy Polskiej anonim. Autor demaskuje Bogusia jako defraudanta, który rujnuje się na kochankę wydając pieniądze Macierzy Szkolnej na ten cel. Sprawa przykra. Znamy Kuhna z najlepszej strony, jako człowieka o nieskazitelnej opinii, ofiarności społecznej, pełnego patriotyzmu typowego dla Lwowiaków. Co robić? Moja rola jest szczególnie przykra. Jestem w tym czasie honorowym Sekretarzem Gminy Polskiej i właśnie do mnie trafił ten anonim. Radzę się Przybyszewskiego jak postąpić. Stach, który zna Bogusia równie dobrze jak ja, mówi:
– Pokaż mu ten list, niech odczyta i niech sam zadecyduje co dalej zrobić.
Tak też postąpiłem. Boguś przeczytał list, oddał mi go i mówi:
– Przykro mi niezmiernie, bo wiem kto jest autorem anonimu. Ale – tym nie mniej – musicie zrobić dochodzenie, musicie sprawdzić Kasę Macierzy, zrobić kontrolę działalności finansowej naszego zespołu, dysponującego kredytami i wydatkami. Nie ma innej rady i ja o to bardzo proszę osobiście.
Zrobiliśmy fachową kontrolę Kasy i działalności komisji finansowej. Nie brakowało ani grosza, nie było nic do zarzucenia, nie było żadnych podejrzeć. No a jak z autorem anonimu? Ekspertyza wykazała, że autorką donosu była żona Bogusia, pani Kuhnowa. Zazdrość powodowała osoba prowadząca, również honorowo, księgowość Macierzy Szkolnej, a więc podlegająca Kuhnowi służbowo. Dama urodziwa i niezależna. Na tym tle powstała zazdrość pani Kuhnowej.”

„Nie tak łatwo oderwać się od rzeczywistości. Znów przychodzi do mnie Stach Przybyszewski. Tym razem przygnębiony i smutny niebywale. Ma kłopoty z bratem, Leonem Przybyszewskim. Znam te sprawy. Pamiętam, że już podczas mojej bytności w Grudziądzu dochodziły mnie słuchy, że Leoś pracuje dla Niemców, pełniąc funkcję naszego Konsula w Kwidzyniu. Leona znów podejrzewają o szpiegostwo na rzecz Rzeszy, wzywają go do Warszawy dla wyjaśnienia sprawy. Leon boi się jechać. Stach go namawia ale chciałby mu dać glejt gwarantujący, że go nie posądzą w pace. Dziwne żądanie, jak temu sprostać i co ja mogę? Mówię Stachowi jaki jest mój pogląd na sprawę Leona. Trudno udzielać gwarancji za kogoś do kogo nie ma się zaufania. A ja Leosiowi nie dowierzam. Stach też nie, ale obowiązek obowiązkiem. Jest starszym bratem, zastępuje ojca, musi go ratować. Leon był u mnie po wizycie Stacha, poradziłem mu aby jechał i to zaraz. Nieobecni nie mają racji. Skoro ma argumenty na swoją korzyść, to musi je przedstawić i nikt tego lepiej od niego nie zrobi. Leon pojechał do Warszawy. Wrócił zdrów i cały. Stach dziękował mi za przysługę, choć nie miałem żadnej w tym zasługi. Ani wiary w Leona!”

„Wyjazd Kuhnertów, jako prawnych lokatorów mieszkania na Holzmarkt 5 powoduje konieczność zmiany lokalu. Przenoszę biura firmy „Bałtyk” (w likwidacji) i Biura Ogłoszeń „Polanonce” do lokali Banku Przemysłowców na Langegasse. Tu też przeniosę i przechowam do czasu wyjazdu z Gdańska nasze własne meble i graty. Wyjeżdżają również Przybyszewscy. Stach jest zaangażowany przez Prezydenta R.P., Stanisława Wojciechowskiego, nominalnie na pracownika Kancelarii Cywilnej. Przybyszewscy zamieszkają na Zamku Królewskim, w Pałacu pod Blachą. Intendent Zamku, Bronisław Kupść urządzi im miłe gniazdko, nawet z fortepianem, na którym Stach będzie improwizował na tematy chopinowskie. Przybyszewscy mają kłopot z gospodynią, bo kontrakt mają do maja przyszłego roku. Decydujemy z żoną: bierzemy mieszkanie po nich dla siebie. Jest piękne, dobrze położone bo na górze, więc nie trzeba biegać od stacji do domu z góry i pod górę, bo jest na poziomie stacji. A odległość: Gdańsk-Sopot coraz mniejsza.

Urządzamy przyjęcie pożegnalne dla Przybyszewskich na Holzmarkt 5. Zapraszamy przyjaciół wspólnych. Zebrało się dwadzieścia parę osób. Nastrój jak na stypie pogrzebowej. Przemawiam. Mówię, że cieszymy się że oni wyjeżdżają, cieszymy się bo wreszcie Stach nie będzie potrzebował wycierać stołków po biurach pocztowych czy kolejowych, lecz zamieszka tam gdzie powinien – na Zamku. Smutna dola pisarza piszącego po polsku. Gdyby Stach pisywał nadal po niemiecku, byłby dziś potentatem finansowym, a tak – jest ubogim krewnym. Wprost nie do wiary, że pisarz tej miary, którego dzieła są tłumaczone na różne języki świata łącznie z japońskim, który figuruje w encyklopediach krajów obcych, łącznie z japońską, bo sam widziałem wzmianki o nim w tej encyklopedii; którego sztuki teatralne, dramaty grają na scenach obcych; widziałem będąc w Monachium sztukę „Śnieg” graną przez tamtejsze Kammerspiele – musi siedzieć na łaskawym chlebie u Prezydenta, jak dawnej maści rezydent u wielmożów. A przecież Przybyszewski to właśnie ten wielmoża, który u siebie mieć powinien rezydentów, braci po piórze mniej sławnych mniej poczytnych niż on sam. Tym przemówieniem bractwo się rozczuliło: dużo wódki wypiło. Nie żałowałem napojów i trunków. Napierała Wojtek czuwał aby nie zabrakło. Dwa razy wychodził po nowy zastrzyk do „Elite” (jego kawiarnia na rogu Holzmarkt!).”


Warszawa (1926-27)

„Licho nie śpi. Idzie nowy atak. Tym razem ze strony nieoczekiwanej, od niektórych dzienników prorządowych. Pretensje o przydział ogłoszeń, o popieranie za lojalność, za miłość dla Marszałka, za zasługi na polu chwały… Atak gwałtowny, niewybredny, oskarżenie, że PAT faworyzuje prasę opozycyjną, przekarmia ją ogłoszeniami z krzywdą dla organów rządu. Skargi nie docierają do premiera, szukają więc drogi do Becka, do Sławka, szukają sprzymierzeńców w walce. Skłamałbym gdybym twierdził, że mnie to wszystko nie ziębi i nie grzeje. Widzę, że wplątałem się w matnię i to dobrowolnie. Porobiłem sobie wrogów, a nie mogę powiedzieć jak Bismarck: „mögen Się mich hassen, sollen mich fürchten…!”. Kogo mieliby się bać, małego Zakrzewskiego? Żarty. Najaktywniej atakuje „Dziennik Wileński”, pismo wychodzące „z wykluczeniem publiczności”. Nikt go nie czyta. Wilno ma świetną prasę, właśnie opozycyjną. „Słowo” wileńskie Cata-Mackiewicza jest często komentowane przez prasę stołeczną. Jest świetnie redagowane, ma doskonałą publicystykę i wyraźne oblicze – monarchistyczne! Dyrektor Dziennika Wileńskiego, Kazimierz Okulicz, przyjeżdża do Warszawy, aby ratować swój organ, rozprawić się z wrogiem. Skarga na PAT idzie przez Związek Legionistów, trafia do Bartla. Zarzut jest natury politycznej: popieranie prasy antyrządowej z krzywdą dla sympatyków rządu. Jak się bronić przed atakiem? Oddział PAT- Wilno daje informacje na temat nakładu tego pisemka. Nakład znikomo mały. Opinia o piśmie – vox populi? Nikt go nie czyta. Nie ma nic do czytania w nim. Opinia dociera do wiadomości czynników, subwencjonujących prasę prorządową. Efekt jest nieoczekiwany dla wydawcy: dalsze wydawanie pisemka pod znakiem zapytania. Akcje PAT-a poszły w górę. Wróg – do Canossy.

Walka wymaga sprzymierzeńców. Na kim mam się oprzeć w razie dalszych ataków? Rozpętałam burzę, obudziłem żywioły. Łatwo kark skręcić w takiej sytuacji. Trzeba szukać oparcia. Ale gdzie? Odwiedzam Przybyszewskich na Zamku Królewskim. Miły wieczór, nie bez atrakcji, bo nawet urozmaicony grą i śpiewem, występem Intendenta Zamku, Bronisława Kupścia. W toku rozmowy z nim okazuje się, że mój kolega z Akademii Eksportowej, dr Zygmunt Skowroński, pełni u prezydenta Ignacego Mościckiego funkcję zastępcy szefa Kancelarii Cywilnej, którym był wtedy dr Bronisław Pełczyński. Dobrze wiedzieć. Wybiorę się z wizytą do Zygmunta Skowrońskiego, z którym rozstałem się w roku 1914, gdy robił doktorat we Wiedniu.”


„W dniu 23 listopada żegnam przyjaciela. Odszedł od nas Stanisław Przybyszewski. Noszę po nim żałobę w sercu.”


Warszawa (1940):

„Dowiaduję się przypadkowo, że mój znajomy, redaktor Leon Przybyszewski, brat Stanisława, pisarza, pracuje z Niemcami. Nie dziwi mnie ta wiadomość, bo już w roku 1925 Stach Przybyszewski prosił mnie o glejt dla Leona, którego wezwano do Warszawy na przesłuchanie. Były podejrzenia, że już wtedy działał na rzecz Niemiec. Leon się wtedy wyłgał. Telefonuję do Leona. Rozmawiam z żoną jego. Janka obiecuje, że powie Leonowi gdy wróci, że dzwoniłem i spowoduje, że Leon do mnie zadzwoni. I rzeczywiście. Po godzinie jest telefon od Leona. Mówię, że chciałbym go zobaczyć, bo mam jedną sprawę do omówienia. Proponuje spotkanie w Alejach, przy Placu na Rozdrożu, następnego dnia o godzinie 12 w południe. Zgoda. Ustalone, umówione.

Spotykam Przybyszewskiego następnego dnia w Alejach. Idzie w moim kierunku. Ćpa czekoladę. Po przywitaniu strzelam:
– Słuchaj, Leoś. Ja na prośbę Stacha nie raz interweniowałem w twojej sprawie w Sztabie. Wiesz o tym. Wiesz jakie stosunki łączyły mnie ze Stachem. Teraz twoja kolej. Musisz mi pomóc. Bartka złapali podczas łapanki i wywieźli do Oświęcimia. Chłopak ma 16 lat, prawie dziecko. Pomóż go stamtąd wydostać.
Leon żre czekoladę (mnie nie częstuje), wreszcie stawia dziwne pytanie:
– Powiedz mi, skąd ty wiesz, że ja pracuję z Gestapo.
Wcale tego nie mówiłem ani sądziłem. Jestem zaskoczony dziwnym pytaniem. Ten jednak nie czeka na odpowiedź, a mówi:
– Możesz bez mojej pomocy i bez trudności wydobyć chłopca z matni. O ile pamiętam – jest on urodzony w Monachium.
– No to co z tego? – pytam.
– Zgłoś go do Hitler-Jugend. Chłopak pojutrze będzie w domu.
– Gdybym miał ten zamiar nie potrzebowałbym pomocy pana konsula. Mówmy realnie. Nie zamierzam nawracać ciebie na wiarę przodków. I ty nie nakłaniaj mnie do miłości dla Führera. Chłopca muszę wydobyć za każdą cenę.
Cena. Dźwięk tego słowa zelektryzował Przybyszewskiego. Zwraca się do mnie z konkretną propozycją:
– Byłem wczoraj na Placu Hitlera, na ul. Ossolińskich. Prowadzi tam Antykwariat twój dawny podkomendny, Józef Głowacki. Widziałem obraz Szernera, który mi się podobał. Głowacki poinformował mnie, że ty dałeś mu Szernera w komis.
– Dostaniesz Szernera. Gdzie go odesłać?
– No, poczekajmy aż Bartek wróci z Oświęcimia.
Nie wiem czy przemawia przez niego przyzwoitość, czy wątpliwość w to, że Bartka uda się wydobyć.
– Muszę już iść. – mówi Leon. – Umowa stoi. Czekaj na wynik.
Rozstałem się z Przybyszewskim. Poszedł prosto na Schucha. Może w sprawie Bartka? Nie bądźmy optymistami.”


Ostatni fragment dotyczy Makarego Bartłomieja Zakrzewskiego ps. „Skała” – jego wspomnienia ukazały się w 2009 roku w wydawnictwie ZP Grupa: http://www.empik.com/skala-wspomnienia-z-lat-1924-1945-ksiazka,prod23940057,p



Stanisław Zenon Zakrzewski (ur. 22 XII 1890 r. w Warszawie, zm. 12 II 1976 r. w Warszawie). Uczestnik strajku szkolnego w 1905 roku. Maturzysta Szkoły Ziemi Mazowieckiej w 1911 roku. Studiuje w Akademii Eksportowej w Wiedniu, działacz Stowarzyszenia Akademickiego „Ognisko”, Komisarz „Drużyn Strzeleckich”. Po denuncjacji Naczelnego Komitetu Narodowego i ucieczce z Wiednia do Monachium, wcielony do armii bawarskiej w 1915 roku. Ranny na froncie w Wogezach (odznaczony Żelaznym Krzyżem), ranny pod Verdun (odznaczony Bawarskim Krzyżem z Koroną i Mieczami). W kwietniu 1918 roku przeniesiony do Dywizji Bawarskiej na froncie wschodnim, pełni stanowisko Komisarza d/s Włościańskich w Kolnie. W Kolnie organizuje Polską Organizację Wojskową, w listopadzie rozbraja Niemców. Też w listopadzie 1918 roku skierowany ze Sztabu Generalnego (SG) w Warszawie do Batalionu Kaszubskiego i Organizacji Wojskowej Pomorza. Za udział w rozbrajaniu Niemców odznaczony Orderem Virtuti Militari. Od 1919 roku adiutant generała Aleksandra Osińskiego w Dowództwie Okręgu Generalnego Łódź oraz w Generalnym Inspektoracie Piechoty w Warszawie. Od 1919 roku jednocześnie w Oddziale II SG. Współorganizator spotkania trzech Józefów (Piłsudskiego, Hallera, Muśnickiego) w Kaliszu (27 V 1919). Oficer łącznikowy SG z aliancką Misją Plebiscytową w czasie Plebiscytu Warmińsko-Mazurskiego w lipcu 1920 roku. W czasie wojny bolszewickiej w 1920 roku oficer łącznikowy z Misją Wojskową pod dowództwem generała Maxime Weyganda (z kapitanem Ch. de Gaulle) – odznaczony za walki z bolszewikami Krzyżem Walecznych. W 1921 roku delegowany ze SG do likwidacji Straży Mazurskiej i Zachodniej Straży Obywatelskiej. Od 1922 roku attache morski w Komisariacie Generalnym RP w Wolnym Mieście Gdańsk. Następnie od 1923 roku Konsul RP w Monachium. Po powrocie do Gdańska w 1925 roku, formalnie przeniesiony do rezerwy (ale nie wycofany ze struktur „Dwójki”), dyrektor firmy „Bałtyk” (Gdański Handel Zamorski), dyrektor Targów Gdańskich, sekretarz generalny Gminy Polskiej w Gdańsku, dyrektor biura ogłoszeń i reklam „Polanonce”, redaktor naczelny „Gazety Gdańskiej”, korespondent dzienników: „Polonia” (Katowice) i „Rzeczpospolita” (Warszawa), „Kurier Warszawski” i „Kurier Poranny”. Po przewrocie majowym w 1926 roku wezwany przez Józefa Becka do Warszawy, obejmuje stanowisko prokurenta Polskiej Agencji Telegraficznej (PAT) na mocy porozumienia z Rządem RP i przy pełnej akceptacji Premiera Kazimierza Bartla (wcześniej odmawia przyjęcia stanowiska wojewody pomorskiego). W PAT zajmuje później stanowiska dyrektora oddziałów ogłoszeń i reklamy, wydawnictw, filmowego oraz stanowisko wicedyrektora agencji (od 1929 roku) nieprzerwanie (jako jedyny z wielu oficerów Dwójki w dyrekcji PAT) do momentu aresztowania przez Gestapo w październiku 1939 roku. Prawdopodobnie jeden z najbardziej zaufanych oficerów Oddziału II SG i współpracowników Józefa Becka przez cały okres do wybuchu II Wojny Światowej. W 1928 roku zakłada Polski Związek Reklamowy w Warszawie oraz Kontynentalny Związek Reklamy w Paryżu, członek Rady Administracyjnej Międzynarodowego Związku Reklamy (IAA) z siedzibą w Nowym Yorku. Prowadzi wykłady z dziedziny reklamy w Instytucie Naukowej Organizacji oraz jest profesorem Wyższej Szkoły Dziennikarskiej w Warszawie. Od 1930 roku członek Rady Naczelnej Polskiego Związku Wydawców Dzienników i Czasopism. Inicjuje Koło Artystów Grafików Reklamowych – w latach 1935 i 1938 wydaje dwa „Roczniki” tego koła. Jest autorem wielu publikacji z dziedziny propagandy i reklamy, redaguje miesięcznik „Reklama” (od 1929 roku). Od roku 1936 członek warszawskiego oddziału „Rotary Club”. W roku 1937 odznaczony Francuska Legią Honorową oraz Krzyżem Niepodległości, Polonią Restituta i Złotym Krzyżem Zasługi. Od 1928 roku we władzach Yacht-Klubu Polski oraz Polskiego Związku Żeglarskiego. W czasie obrony Warszawy w 1939 roku, odpowiedzialny za budynki PAT oraz Pałac Namiestnikowski. Po odmowie prowadzenia PAT dla Niemców aresztowany przez Gestapo 16 X 1939, osadzony w więzieniu na Daniłowiczowskiej, potem w kwietniu i maju 1940 roku na Pawiaku. Od 1941 roku praca pedagoga, jawna i konspiracyjna. Od sierpnia 1944 do maja 1945 roku w jenieckim obozie pracy fabryki IG Farben w Rottweil. Po powrocie do kraju zakłada firmę „Sztuka i Reklama” – „SiR” atelier u Braci Jabłkowskich. Od 1946 roku Redaktor Naczelny Wydawnictw Morskich w Lidze Morskiej („Morze”, „Młodzież Morska”, „Gazeta Morska”). W 1948 roku Przewodniczący Sekcji Wodnej Wystawy Ziem Odzyskanych we Wrocławiu. W latach 1950-1955 kierownik Wydawnictw Bankowych w Banku Gospodarstwa Krajowego (potem przemianowanego na Bank Inwestycyjny). W 1955 doradca Prezesa Polskiej Izby Handlu Zagranicznego oraz doradca d/s. reklamy Dyrektora Państwowego Wydawnictwa Naukowego. W 1955 członek-założyciel Klubu Marynistów Polskich. Po 1955 roku Przewodniczący Rady Programowej Przedsiębiorstwa Usług Reklamowych „Reklama” oraz doradca Rady Programowej Reklamy w Ministerstwie Handlu Wewnętrznego. Od 1946 roku zaangażowany przy reaktywacji Yacht-Klubu Polski i Polskiego Związku Żeglarskiego – pracuje jako sędzia regatowy oraz jest we władzach obu związków do końca życia. Odznaczony złotą odznaką „Zasłużonego Pracownika Morza” i złotą odznaką „Zasłużonego dla Żeglarstwa Polskiego”.

© Autor: Ludwik Juliusz Zakrzewski

© Autor: Katarzyna Sikora

© Autor: Katarzyna Hofbauer

Według definicji słownikowej sztuka dla sztuki to hasło, które sformułował T.Gautier, poeta francuski w XIX wieku, wyrażające dążność do stworzenia poezji czystej, tj. uwolnionej od służenia wszelkim celom pozaartystycznym, np. społecznym; charakterystyczne dla kierunków formalistycznych, a w Polsce podjęte przez modernistów.
Czołowy przedstawiciel tego poglądu w Polsce, Stanisław Przybyszewski, w swoim manifeście Cenfiteorpisał, że sztuka jest odtworzeniem tego, co wieczne, czyli duszy. Sztuka nie zna zasad moralnych i jest celem samym w sobie. Jest ona religią, natomiast artysta jest jej kapłanem. Taki pogląd całkowicie zaprzeczał wykorzystywaniu jej do celów np. społecznych.
Przedstawicielem drugiego z haseł był Ludwik Krzywicki, który krytykował przekonania Przybyszewskiego. Twierdził on, że można pisać o czym się chce, tylko musi to szczere. W swym artykule O sztuce i nie-sztuce. Luźne uwagi profana pisze: (...) I wy szermierze lubieżności pod maską sztuki dla sztuki, wyklinacie wszelkie tendencje tylko po to, ażeby zamiast sztucznych tyrad na temat miłości dla milionów wprowadzić zapożyczone z domów nierządu sztuczne gesty i sztucznie hodowane obrazy! Milczcie pajace ducha i nierządnicy uczucia, milczcie kłamcy i obłudnicy! (...). Cytat ten oskarża twórców sztuki dla sztuki o kłamstwo i obłudę.
Przyjrzyjmy się bliżej pierwszemu poglądowi. Dla reprezentujących go artystów źródłem sztuki była dusza i metafizyka. Przykładem takiego utworu jest Śnieg Stanisława Przybyszewskigo. Jest to dramat, który ukazuje miłość jako fatalną siłę metafizyczną, będącą poza dobrem i złem. Niszczy ona ludzkie życie i nie można się jej przeciwstawić ani z nią walczyć. Utwór ten jest pełen walki nie tyle ludzi, co ich namiętności. Przybyszewski stworzył świat odwiecznej, metafizycznej tragedii, którą jest miłość. Ludzie działają wbrew rozumowi. Jeden z bohaterów, Tadeusz, doprowadza do samobójstwa swoją żonę i brata, by zaspokoić swoje pożądanie. Autor daje nam do zrozumienia, że człowiekiem rządzą metafizyczne siły, którym nie jest w stanie się oprzeć.
Z tego źródła korzystał równieżTadeusz Przerwa-Tetmajer, pisząc wiersz Nie wierzę w nic. Podmiotem lirycznym utworu jest dekadent, który przedstawia swoje przeżycia wewnętrzne, cierpienie. Jest to zapis stanu jego duszy - jest bezradny wobec świata, ma poczucie wewnętrznej pustki. Podmiot liryczny mówi jedynie o swym cierpieniu, nie próbuje znaleźc rozwiązania.
Uwalniając sztukę od zaangażowania, moderniści uważali, iż jednym z jej zadań jest tworzenie i ukazywanie piękna. Tetmajer, w swym wierszu Melodia mgieł nocnych, za pomocą impresjonizmu towrzy nastrój. Utwór nie ma przesłania, bowiem jedo jedynym celem jest tworzenie i opisywanie piękna oraz dostarczanie czytelnikowi wrażeń estetycznych. W mniejszym stopniu realizowany jest w nim też inny cel sztuki - ukazywanie prawdy o rzeczywistości. Poeta opisuje bowiem widok mgieł nad Czarnym Stawem Gąsienicowym w Tatrach.
Również Przybyszewski ujawniał prawdę w swych uworach. W dramacie Śnieg pokazuje on ludzkie nieszczęścia oraz namiętności i zawiłe związki międzyludzkie. Bronka obawia się, że straci swojego męża, przez namiętności, które nim rządzą, a nie potrafi się im oprzeć. Pojawia się tu również motyw nieszczęśliwej miłości, tak częstej w życiu. Przybyszewski obserwował wokół siebie samobójstwa m.in. z miłości i odzwierciedlił je w swym utworze.

Zupełnie odmienna była sztuka zaangażowana. Poruszała m.in. tematykę społeczną, a jej zadaniem było wychowywanie oraz moralizatorstwo. Zwolenniczką tego była Gabriela Zapolska, która wykorzystywała literaturę do moralizowania i ośmieszania kołtunerii. W dramacie Moralność pani Dulskiej krytykuje postawę mieszczan, którzy szczycili się swą fałszywą moralnością. Tytułowa Dulska stawia zdanie sąsiadów oraz własny wizerunek ponad sprawiedliwością i prawdą. Zamiast rozwiązywać problemy, stara się je ukryć przed innymi. Zapolska krytykuje ograniczone horyzonty myślowe, wyśmiewa hipokryzję i dbanie jedynie o to, co pomyślą sąsiedzi.
Podobne zdanie na temat koncepcji sztuki miał Stanisław Wyspiański. W dramacie Wesele zwrócił uwagę na brak dialogu między inteligencją a chłopami. Te dwie warstwy społeczne nie potrafią się zrozumieć, bo tak naprawdę nic o sobie nie wiedzą. Dziennikarz uważa, że polityka nie jest dla chłopów, myśli, że nie wiedzą nawet gdzie leżą Chiny. Pan Młody z kolei ożenił się z chłopką by podziwiać wieś, fascynować się tragedią chłopską, nie widzi jednak chorób, biedy. Wyspiański zwraca tym uwagę na chłopomanię, zachwyt fałszywie pojętym pięknem wsi, pozorną sielankowością, bez zrozumienia jej problemów. Pojawia się tu również krytyka "przybyszewszczyzny", która została symbolicznie przedstawiona za pomocą komicznej postaci Nosa.
Wesele podejmuje również tematykę narodowo-wyzwoleńczą. Za pomocą historyzmu zostaje ukazany charakter Polaków oraz geneza naszych wad narodowych. Wyspiański wskazuje na rabację galicyjską jako powód braku porozumienia między warstwami. Dramat ten miał uświadomić społeczeństwo, że solidaryzm i wyzwolenie są niemożliwe, bo Polacy nie potrafią się porozumieć i ze sobą rozmawiać. Chocholi taniec symbolizuje lęk przed odpowiedzialnością za powstanie. Społeczeństwo żyje w sferze marzeń, jest zagubione i apatyczne.
Na podobne problemy zwraca uwagę Stefan Żeromski w opowiadaniu Rozdziobią nas kruki, wrony... Według niego powstanie styczniowe musi upaść, bo walczą tylko jednostki, a chłopi nawet o nim nie wiedzą. Autor uświadamia Polaków, że potrzebny jest solidaryzm narodowy, bo tylko tak można osiągnąć wyzwolenie. Tymczasem społeczeństwo nie może się porozumieć, a nawet nie ma wspólnego wroga, bo chłopi są wykorzystywani i uciskani przez szlachtę.
Takie utwory miały wychowywać, uczyć i uświadamiać Polaków. Za pomocą symboli i ironii ośmieszać wady i wywołać refleksje.
Jak mogliśmy zauważyć, w okresie Młodej Polski istniały dwa modele literatury. Pierwszy wykształtowany przez hasło sztuka dla sztuki, który uwolnił literaturę od służby społeczeństwu oraz zasad moralnych i miał na celu objawienie duszy we wszystkich jej stanach. Drugi zaś ukształtwoało hasło sztuka zaangażowana, które stawiało sobie za cel propagowanie pewnych idei oraz służbę społeczeństwu przez podejmowanie tematów społecznych i narodowo-wyzwoleńczych.


BIBLIOGRAFIA

Literatura podmiotu:
- Stanisław Przybyszewski, Confiteor, Śnieg,
- Kazimierz Przerwa – Tetmajer, wiersze: Melodia mgieł nocnych, Nie wierzę w nic,
- Stanisław Wyspiański, Wesele, Kraków 1973,
- Gabriela Zapolska, Moralność pani Dulskiej,
- Stefan Żeromski, Rozdziobią nas kruki, wrony...,
- Ludwik Krzywicki, O sztuce i nie-sztuce. Luźne uwagi profana.

Literatura przedmiotu:
- Pamiętajcie o ogrodach, część druga – podręcznik do języka polskiego, Warszawa 2003,
- Powtórka z literatury. Młoda Polska, wyd. Greg, Kraków,
- Stanisław Sierotwiński, Słownik terminów literackich, wydanie IV, 1986.

© Autor: Katarzyna Hofbauer

© Autor: Katarzyna Hofbauer