W pigułce

RAMY CZASOWE

Za początek Młodej Polski przyjmuje się rok 1891. Nie jest to jednak data oczywista i określona w sposób jednoznaczny. Właściwie krytyka ideałów pozotywistycznych trwała już od lat 80., utworzone zaś w 1887r. w Warszawie "Życie" (nie mylić z krakowskim!) w swoim dziale literackim prowadzonym przez Zenona Przesmyckiego zawierała wyraźne zapowiedzi nowych wartości w sztuce. Tak więc tendencje antypozotywistyczne nasiliły się koło 1890 roku, ale trudno określić jakąś jedną, konkretną datę. Podobnie jest z końcem epoki. Przyjmuje się, że pokrywa się on z datą historyczną. Rok 1918 to rok zakończenia I wojny światowej, odzyskanie przez Polskę niepodległości i koniec literatury rozbiorowej. Jednak to również jest data umowna, bowiem już choćby sama literatura okresu wojny zdecydowanie różni się od literatury młodopolskiej.
Cezurami wewnętrznymi mogą być dla Młodej Polski: przełom wieków, rewolucja 1905 roku, wybuch I wojny światowej (1914).



MŁODA POLSKA - NAZWA EPOKI

Młodą Polską nazywamy epokę literacką od ostatniego dziesięciolecia XIX w. do końca I wojny światowej. Nazwa została zaczerpnięta z ukazującego się 1898 roku w krakowskim "Życiu"cyklu artykułów Artura Górskiego, zatytułowanych właśnie "Młoda Polska". Miały one związek z walką starych z młodymi (pozytywistów z młodopolakami). Polska nazwa została utworzona przez analogię do podobnych ruchów artystyczno-ideowych, jakie w tym czasie przetoczyły się przez niemalże całą Europę: Młode Niemcy, Młodą Skandynawię itd. Przymiotnik "młoda" miał być określeniem grup twórców, którzy właśnie zdobyli znaczący wpływ na kształtowanie się prądów ideowych epoki i którzy chcieli w ten sposób odróżnić się od "starych", czyli spadkobierców ideałów pozytywizmu. Czasopismo "Młoda Polska" wydawane na Emigracji podkreślało związki z romantyzmem.


INNE POLSKIE NAZWY EPOKI - MODERNIZM, NOEROMANTYZM

Określenie Młoda Polska zostało przyjęte jako nadrzędna nazwa okresu 1891-1918 w literaturze i sztuce polskiej. Okres ten obfitował bowiem w ogromną liczbę różnych, często bardzo się między sobą różniących, prądów ideowych i literackich. Nazwa Młoda Polska nie preferuje żadnego z nich, staje się próbą podsumowania całokształtu tendencji i dążeń artystycznych. Historycy oraz krytycy literatury wskazują jednak na dwie nazwy, który przez długi czas pretendowały do miana określenia całej epoki.

Modernizm - nazwa ta dotyczy dążeń zmierzających do zaakcentowania nowości (z fr. moderne - nowoczesne) i odmienności dążeń artystycznych i światopoglądowych od wszystkiego, co zaistniało wcześniej, co "stare". Często było to związane z próbami odcięcia się od tradycji, od spuścizny minionych epok. Modernizm jest określeniem charakterystycznych przede wszystkim dla tendencji, jakie dominowały w literaturze młodopolskiej w jej pierwszym okresie, tj. w latach 1891-1900. Wtedy również sformułowano większość manifestów nowej epoki.

Neoromantyzm - to z kolei określenie tych tendencji w literaturze i sztuce, które służyły podkreśleniu związków z tradycją, a w szczególności z tradycją romantyczną. Neoromantycy wskazywali swoje powinowactwo duchowe z romantykami, na konieczność kontynuowania dążeń niepodległościowych, spowodowali wreszcie wzrost zainteresowania twórczością Mickiewicza i Słowackiego (szczególnie Żeromski i Wyspiański), fascynację Norwidem. Z literatury europejskiej przejęli indywidualizm, chorobę wieku, kult metafizyki, postawę buntu. Nazwy tej użył po raz pierwszy Porębowicz w rozprawie "Poezja polska nowego stulecia" w 1902 roku.


FILOZOFIA MODERNIZMU W PIGUŁCE

Artur Schopenhauer - tworzył w romantyzmie, popularny w modernizmie!
- dzieło Świat jako wola i wyobrażenie,
- życie wypełnione jest cierpieniem,
- człowiek skazany jest na klęskę,
- człowiek jest więźniem bezmyślnego popędu życiowego,
- trzy sposoby stłumienia cierpienia:

* wyzbycie się pragnień - nirwana,
* oddanie się kontemplacji natury i przeżywaniu piękna - sztuka daje możliwość
bezinteresownej obserwacji wcielonego w dzieło piękna,
* empatia.

Fryderyk Nietzsche:
- dzieło Poza dobrem i złem
- punktem wyjścia jest krytyka moralności mieszczańskiej,
- stworzył dwie moralności - relatywizm moralny
- podważenie zasady równości ludzi - rasa panów (nadludzi) i niewolników (podludzi):

* nadludzie - nie muszą przestrzegać takich zasad jak: altruizm, równość,
sprawiedliwość, litość; najważniejsza jest ich wolność, są ponad prawem, ponad
"dobrem i złem"; cechuje ich egoizm, siła duchowa i fizyczna;
* podludzie - kultywują altruizm, dobro, litość.

Henri Bergson:
- dzieło Ewolucja twórcza,
- intuicjonizm - poznanie świata dokonuje się za pomocą intuicji, instynktu,
- świat jest na drodze wiecznego, nieustannego rozwoju,
- próba rozumowego poznania świata (sklasyfikowania, uporządkowania) jest "fałszem
poznawczym",
- Élan vital (z fr. pęd życiowy) jest motorem życia, decydującym w życiu człowieka.